Perseus 2

Kia ora tātou.

I runga i te whakamahara mai ā tētahi hoa kōrero Māori ipurangi, me whakaoti ake te pakiwaitara nei, a Perseus, koia tēnei.

Heoi, e rua wāhanga. Ko te wāhanga tuatahi, he roanga atu nō te Perseus i timatangia ai e ahau i mua. Otirā, he Perseus kē tēnei mā te kōhungahunga. Ko tēnei tuhinga, pai kē mā te pakeke anō hei pānui.

A muri atu, ko te wāhanga tuarua. Ko taua pakiwaitara Perseus rā anō, erangi, me tuhi kē ki te reo tamariki kura. Ko tēnei tuhinga, he roa atu, he whānui atu ngā whakamārama, ka mutu, he tuhinga tēnei mā te pakeke, mā te tamariki rānei hei pānui, e rua tahi e taea ana.

 

TE ROANGA ATU O PERSEUS (Kōhungahunga)

Hei whakaora i ēnei mate e toru, me tiki e Perseus e toru taonga.

Tuatahi, he hū whai parirau kia taea ai e ia te rere (i konei, ka rērere ngā tamariki)

Tuarua, he whakapuru tao hei ārai mō tana kanohi. (Ka ārai ngā tamariki i ō rātou kanohi ki ā rātou whakapuru tao)

Tuatoru, he hoari hei patu. (Ka whiu haere i te patu)

Ka reri a Perseus, ka rere atu ia ki te ana o Medusa. I reira te weriweri nei e weriweri ana. Hou kau atu anō ki roto i te ana, ka rongo atu a Perseus i ngā huruhuru neke o Medusa e hihī mai ana (ka hihī ngā tamariki).

Kātahi a Perseus ka hiki i tana whakapuru tao ki mua i tana kanohi kia kore ai e tau te titiro a Medusa ki runga i a ia ka huri ia hei kōhatu. (Ka hikina te whakapuru tao)

Ka kōnihi haere atu ia, tae noa ki a ia. Te tata atu ki a Medusa, te kaha atu tērā o te hihī mai o ngā neke (ka kaha atu te hihī o ngā tamariki). Ka hiki a Perseus i tana hoari, maiangi haere ana…kātahi ka tope! (Kia topetope ngā tamariki)

Tahi, rua, toru, whā, ngā neke ka motu. E whā kei te toe. Rima, ono, whitu, waru – ka mate, mate rawa a Medusa.

Ko te pakiwaitara tēnei o tētahi toa o Kirihi, ko Perseus te ingoa. Nāna i mate ai a Medusa, he taniwha weriweri, he neke kē ōna nei huruhuru.

Hihiiiiiii…

 

PERSEUS TUARUA (tamariki kura)

I tōnā wā, tērā tētahi kīngi pai, ka mate nei. Nā tana teina kino ia i kōhuru, kia tū kē ai ko te teina hei kīngi. I muri iho, ka huri te teina kino nei ki te whakangaro i te wahine a tana tuakana, rāua ko tana tamaiti, a Perseus, erangi, mataku ana ia ki te kōhuru i a rāua. Kāti, ka purua rāua ki tētahi pouaka, kātahi ka pangā taua pouaka ki roto ki te moana.

            Ka roa e tere ana taua pouaka nei, ka ū ki uta, he whenua kē noa atu. Ka noho rāua ki reira, ā, kaumātua noa a Perseus. Kātahi ka mate aroha te kīngi o taua whenua ki te whaea o Perseus, heoi, kāhore te whaea o Perseus i pai atu. Ka rapurapu taua kīngi, me pēhea e ngaro ai a Perseus kia moe ai ia i te whaea? Ka hoatu he mahi mā Perseus, he patu i te taniwhā nei, i a Medusa, me te whakahoki mai i tana mātenga.

            I te tuatahi, horekau a Perseus i mōhio kei hea a Medusa, nō reira, ka haere ia ki te pātai atu ki ngā Matakite e toru. He kuikuia tino kaumātua nei aua Matakite e toru, ka mutu, kotahi anō kanohi ō rātou katoa, kotahi anō niho hoki. I ia rā, me hoatu taua kanohi kotahi, niho kotahi hoki ki tēnā, ki tēnā o rātou. I te taenga atu o Perseus ki reira, ka hianga rātou, e kore e whāki atu kei hea a Medusa. Heoi, ka tatari a Perseus kia hoatu te kanohi e tētahi ki tētahi. I tēnei wā hoki, horekau rātou e kite ana. Tahi ia ka kapo atu i te kanohi rā! Me whāki rā anō kei hea a Medusa, tahi anō tō rātou kanohi ka whakahokia atu.

            I muringa iho, ka tūtaki a Perseus ki te atua nei, ki a Hermes, nā Hermes ētahi hū whai parirau i hoatu ki a ia hei huarahi taenga atu mōna ki Medusa, hei huarahi whawhai hoki mōna i te takiwā. Ka tūtaki hoki ki a Athena, he atua wahine, nāna tētahi hoari, tētahi whakapuru tao hoki i hoatu. Ka mea atu hoki a Athena ki a Perseus, kaua rawa e anga tika atu tana titiro ki a Medusa, ko tana weriweri hoki hei whakakōhatu i a Perseus. Me titiro kē ki tana whakapuru tao, mā reira e whakaata mai ki a ia kei hea a Medusa hei pōutu māna i tana mātenga.

            Nō reira, ka rere anō a Perseus me ana taonga hou nei. Ka whakamihi ki ngā kaihōmai, ka rere ki te ana kei reira a Medusa e noho ana. Otira, tokotoru kē rātou e noho ana i reira, he tuakana, he teina, rite katoa rātou te weriweri. Kei tana taenga atu, e moe katoa ana. Kāhore a Perseus i titiro anganui atu, ka titiro kē ia ki te whakaata o tana whakapuru tao hei ārahi haere i a ia, kātahi ka piu te tope a tana toki – taka ana e toru mātenga! Ka tikina tō Medusa mātenga, ka kohia ki te pēke, ka rere.

            I a ia e hoki ana ki te kāinga, ka rongo i tētahi wahine e pararē ana ki te auē, e tangi ana hoki, ka whakatopa iho ia titiro ai. He wahine kua herea ki tētahi toka nui i te taha moana. Ko te take o tana auē, he taniwha hautipua nō te moana e tata ana te kai i a ia. Ka tatu a Perseus ki runga i te toka i mua tonu atu i te kainga a taua taniwha i te wahine, kātahi ka whakaaturia atu te mātenga o Medusa – kohatu tonu atu taua taniwhā!

            Ka wetekina ngā here o te wahine. Hei ko tāna, ko Andromeda tana ingoa, ka mutu, ko tana pāpā te kīngi o tērā whenua, nā tana pāpā anō ia i here ki reira hei whakahere ki te taniwha rā, whakangata i te hiakai o taua taniwhā ka tau te rangimārie ki taua whenua. Ka aroha a Perseus ki taua wahine, ka mauria atu ki tana kāinga.

            Tae rawa atu a Perseus ki te kāinga, e whakamomori tonu ana te kīngi o reira kia moe rāua ko te whaea o Perseus. Ka riri a Perseus, ka haere torotika atu ki te pā o te kīngi. Ka pātai te kīngi kino nei, he aha a Perseus i hoki mai ai? Ka meinga atu e Perseus, kua tutuki te mahi i hoatu ai ki a ia, kua mate a Medusa. Ka kata te kīngi, kāhore ia e whakapono ana. Kātahi ka whakaaturia atu e Perseus te mātenga o Medusa – kohatu tonu atu hoki ko te kīngi! Ka mutu, ka whakatūria ko Perseus hei kīngi, ka moe hoki rāua ko Andromeda, ka tau te rangimārie.

 

Perseus

Kia ora, kia ora, kia ora.

Whakatikatika ana au i ētahi o aku tuhinga o mua, kua hē katoa te takoto, honohono katoa ana, hore he wāhi mahea i waenganui i ngā whiti. Heoi, ko taua raruraru rā anō i amuamu rā au, ki te whakatika au i runga i taku Mac, ka hē te takoto. Hei aha, kia whai taima au ainei ka whakakāngia taku PC, ka whakatikangia rawatia.

Kua roa i tērā o aku tuhinga, kei te tika. Heoi, kaua e rikarika mai, hei tāku kua puta kē taku kōrero i ngā tuhi kua taha atu, ē – Kei te Atua me taku wahine te tikanga o ngā taima e wātea ai au ki te tuhituhi. Heoi, ināianei kua poka kē tērā kōrero, tā te mea, horekau kē he paipainga o taku wahine, o te Atua rānei, i aku tamariki!

Me ko te korokoro kē o te Parata aku tamariki.

Me he kaipuke horomia hoki ngā haora o te rā.

Kāti, te kōrero mō tēnei wiki (marama rānei, te take kua maramatia kē te tawhiti o tētahi tuhinga i tētahi). Ahakoa, hore anō au i tuhituhi noa mō te roanga atu o taku haerenga i Ūropi, tāria tērā. Ko te kaupapa i tēnei wā, ko te tini o aku hoa e tono ana i ā rātou tamariki ki te kōhanga reo, e whakapatipati ana ki ētahi āwhina i ā rātou kōrero Māori i te kāinga. Tētahi mea e tonoa nuitia ana, he pukapuka reo Māori i tua atu i a Māui me ana mahi, i tua atu hoki i te ao Māori.

I runga i ēnei akiaki, ka taria e au aku tamariki ki te whare pukapuka i tēra rā rā ki te rapu kaupapa. Rokohanga atu ko ngā pakiwaitara Kirihi (Kariki rānei), ko ngā ‘Māui’ pea o Kirihi. Ko Perseus tētahi. Nāku tēnei kōrero i whakamāori ki taku mātāmua, mate pai ia i te rawe. (Ko wai hoki e kore, he wahine he neke kē ōna nei huruhuru?)

Nō reira, mō koutou e hiahia pakiwaitara hou ana i roto i te reo Māori mō ā koutou tamariki (nōnohi nei) – ānei he whakamātauranga.

Nō mua noa atu tēnei kōrero, nō te whenua o Kirihi.

Tērā tētahi wahine, taniwhā nei, ko Medusa tōna ingoa. I taniwhā ai, nā te mea, he neke kē ana huruhuru. Tata kau anō koe ki a ia – hihī mai ana ana mōkai. (Me hihī ki ngā tamariki i konei.)

Heoi, ko tōna weriweri, horekau e mutu ana i konā, kāhore. Ko ana karu, inā tau tana titiro ki runga i a koe, ka huri koe hei kohatu! (Me Whetē ō kanohi i konei me te tohutohu i ngā tamariki ki te ārai i ō rātou anō karu kei hurihia rātou hei kōhatu).

Ka whakatau a Perseus, he toa nō Kirihi, me patu ia i taua taniwhā. Erangi e toru ana mate.

Tuatahi, ko te tawhiti atu o Medusa.

Tuarua, ko tana titiro whakakōhatu, me pēhea te karo?

Tuatoru, ko te patu i a ia kia mate – mate rawa.

Taku aroha, kua whakamutu takiwātia i konei, nā te mea kua tata parangia au, kei hē aku tuhi. Ka tuhia e au te roanga atu ki tētahi atu tuhinga ainei.

Q.

Reta ki a Hana Koko

Pērā i tērā atu TUHI KAU tata rā, he tuhinga tēnei nāku mō He Muka, otirā, te putanga mutunga o He Muka mō tēnei tau. 

Te tikanga, kia puta rā anō taua He Muka, tahi anō ka whakarapangia e au ki konei. Heoi, nāku te paetukutuku o TTW i titiro ināianei tata nei, ka kite au, horekau anō i puta noa (Tēnā pea ā te Mane?)

Nō reira, ka tāngia ki konei, i mua i te kirihimete, kia kore ai tōna ‘kirihimetetanga’ e moumouria.

Tēnā koe Hana Koko.

He tuhinga tēnei ki a koe, whakaatu atu he aha āku perehana reo Māori e hiahia ana au mō tēnei kirihimete.

Tuatahi, he hoa mōku ki te hanga āka, hei oranga mō mātou i te waipuke e whakatauwharewhare iho nei e kiia nei ko te ao o te ‘rorohiko,’ arā, te tīwī, ipurangi, aha atu. Te waipukenga o te ao i te tāima i a Noa – hore he paipainga i tēnei waipuke rorohiko. Ka auē ētahi, te aroha anō ki te reo, kei riro mā te rorohiko, mā te pouaka whakaata e ako, taukiri ē. E tika ana hoki, kia mataara mātou Hana Koko.

Hei tauira, ka whakaaro noa ake ki ngā pikitia ako i te reo i runga i te pouaka whakaata. Tērā tētahi, taku mōhio, kei te takiwā o te whā tekau mano tāngata e ū ana te mātakitaki i ia pō (hāunga ngā mea e timotimo kau ana te mātakitaki). Kia tekau atu ngā tau, e hia rau mano kē – nā te tīwī rātou i ako ki te kōrero Māori.

Mātou te hunga horekau i rā te tīwi mai te mōhio ki te kōrero Māori, ka waipuketia pea mātou.

Ko te mea kē, ka whati mai anō rā tēnei waipuke ahakoa pēhea, nō reira me aha mātou?

Ko te hunga aroha ki te reo, aroha ki ngā reo-a-takiwā, te reo tūturu ō ngā tūpuna, (ko rātou te hunga e tika ana hei hanga i te āka nei), e titiro kē ana ki ō mātou maunga whakahī hei oranga mō mātou. Ko te mate kē, me ō mātou maunga whakahī katoa, ngaro katoa anōki i tēnei waipuke. Koia ko taku inoi hoa nei mōku ki te hanga āka.

Tuarua, he ngākau ripenetā mo ngā kupu ‘hou’ e hangā nei e Te Taura Whiri, e wai ake, e whakataurekarekatia nei e ētahi ō mātou aua kupu.

Ko te āhua o taua ngākau ripenetā, he aroha, ē, ki ngā mea pēnei i au nei, e toru aku tamariki, mehemea kāhore ētahi o ēnei kupu hou, kua kore kē e taea e aku tamariki tō rātou ao te kōrero Māori.

Te taonga tākaro rawe rawa ki taku tamaiti mātāmua e whā nei ngā tau, he tēpu kāmura, me ngā taputapu katoa. Hana Koko, e hia momo kani, e hia momo hama, e hia momo aha. I roto i te reo Pākehā, he ingoa anō ō ēnei tū taputapu katoa. Moumou kia kore i te reo Māori. Ahakoa i te ‘vice’ nei. Mēnā kāhore i kitea e au te kupu ‘purimau’ i te papakupu a Katarina Mataira, kua noho kuware tonu au taea noatia tēnei rā.

Te perehana tuatoru hei īnoi mākū, he aranga hou mō te reo Māori. Kua ‘whare wānangatia’ te reo Māori tae pai kia hēmanawa. Ka oti katoa ēnei akoranga, ka puta mai te tauira i te whare wānanga, ka whai tamariki, kātahi kaaaa……kuware me pēhea te kōrero Māori ki ana tamariki i runga i te ao tamariki.

Āhea tū ai ētahi akoranga ‘Ko Te Reo Māori Kōrero Tahi ki te Tamariki’? Hana Koko, ki te kore e taea te reo te tuku iho, he aha te patanga?

Mea nei te tauira. Taku mātāmua nei anō, wāti ana māua i a Justice League, ko Batman rātou ko Superman, ko Wonderwoman, ko Flash, e haere ana i te koraha.

‘Kei hea rātou Pāpā?’
‘Kei te koraha.’
Kātahi te hunga nei ka paoro ki te aha rānei.
‘I paoro rātou ki te aha Pāpā?’
‘He ārai ngaro. Titiro, kua weto, kua puta mai he taone.’
‘He aha tēnā e rere mai nā?’
‘He hako e rere mai ana mā runga i tana motopaiki rere takiwā.’

Hana Koko, e ako ana rānei mātou ki te kōrero tahi ki ā mātou tamariki i ngā kura ako reo nei?

Hei whakamutunga Hana Koko. I a koe e taritari haere ana i ō perehana, pānuitia haeretia hoki tēnei kaupapa – tuhikau.wordpress.com. Mā konei ka taea ai aku kōrero te tīhaehae e ētahi, te aha rānei kia tauriterite ai te whakawhitiwhiti.

Kia ora Hana Koko.

He Take ‘He Muka’

I ngā marama ki muri, me tono au e Te Taura Whiri ki te tuhituhi whakaaro i runga i ngā mahi tūkino tamariki. Ka tāngia ki a He Muka. Ka tāngia hoki ki konei, ehara i te mea he aha, he whakakī whāwhārua pea, he kukume whakaaro mai rānei i tō hinengaro.

He tangi hotuhotu ē, ki ngā tamariki e tūkinotia nei. Haere koutou e te mano i kiia rā, ko koutou tēnei i katohia e Ihowa o ngā Mano hei putiputi ātaahua, whakahirahira rawa i tana māra putiputi kei te rangi. Haere, haere, haere.

Mō ngā whakaaroaro iho i runga i te kaupapa i horaina mai nei, ko te whānau, ka hanga whakahī au ki te whaikupu atu mō tāku ake. Kua toru ā māua tamariki ko taku wahine, katoakatoa tamariki iho i te rima tau. Huuuri koaro pai (te whare, me ngā whakaaro katoa anōki o Māmā rāua ko Pāpā.) He ahakoa, menemene kau anō ngā pāpāringa o tētahi, rewa tonu atu a Pāpā, hāunga a Māmā, he kōrero kē anō mōna!

Ahatia, ko wai au hei tohutohu, hei aha rānei i te mahi whakatupu tamariki e hanga tamariki tonu nei anō ko au? Nō reira, e whai nei ko ētahi kitenga noa ake ōku i waenganui i aku tamariki me kore tētahi atu e whai hua i aua kitenga. (Ēnei kōrero katoa, e hāngai ana ki āku ake tamariki, ainei pea hore kau kē he patanga ki wā ētahi atu).

1. Ko ngā tamariki te kāpia e piri tonu ai ngā mātua

Whakapono ana au pau te kaha, penā kaua ā māua tamariki ko taku wahine – kua mahue noa atu māua. Ae rā, tērā noa atu ngā take e whai wāhi mai ana, erangi e pēnei mārika ana ō māua whakaaro tahi.

I mua atu i te whānaunga mai o ā māua tamariki, he tautohetohe te mahi, ko ngā take i tautohetohe ai he tino koretake rawa atu. Wera ana ngā toto i te tamarikitanga, aha ana rānei i pēnei ai. Horekau aku whakamā ki te hura i ēnei mea ki a koe i runga i taku mōhio, te nuinga o ngā kāpara taitamariki e pēnei ana anōki.

Ka whānau mai ngā tamariki nei, ka tau te rangimārie (hāunga ētahi wā ka kōrerohia a taihoa). Tahi au ka hinga atu ki te rapurapu, nā te aha?

E mara, ehara i te mea nā te aha, nā te NGENGE.

Ka pau tō kaha i ō mahi i te awatea, i ō mahi tiaki i ō tamariki i te pō, me pēhea e toe ai he ngoi mō te tautohetohe? Ko ngā tautohetohe i tirohia ai he mea nui i mua, nō te whaitamarikitanga – ka takekore noa iho. Ainei pea he painga huna tēnei kei roto i te whaitamarikitanga.

2. Kia mataara i te wā i muringa tonu mai i te whānautanga

Ko ā māua tamariki e toru nei, i muri tonu mai i te whānautanga o tēnā, o tēnā, ka parori māua. He aha i pënei ai?

E kore e kore he maha ngā take, he ngenge, he kore nō te tinana, te hinengaro, te aha, e taunga ki tērā tūāhua ara tonu i te pō, motuhake tō ao katoa, ka huri āwhiowhio i taua pēpi.

Ahatia, ko te mea kē, kia mārama ngā mātua hanga tamariki nei pēnei i a māua, kei konā taua taniwha e tatari ana ki te hopu i a koe, me te whakawehe i a kourua ko tō hoa.He aha te rongoā? Ko ō māua whānau. Tēnei tikanga tūturu nā tāua, nā te Māori i mua. Ehara i te mea, kotahi anō tangata e tiaki ana, erangi, ko te whānau katoa. Pēhea atu te pai, mēnā e taea ana ētahi o aua tikanga te whakahoki mai?

3. Ko te whānau whānui hei tānga manawa

Ka hauwarea tō māua moe ko taku wahine, ka peke mai ngā hungawai, ngā mātua ki te āwhina i te pīkau. Ehara pea i te whakaaro ki a māua, erangi he aroha kē ki ngā tamariki.

Pēnā horekau he whānau hei āwhina mai, tēnā pea hei ngā hoa. Ka kore i tērā, ko ngā rōpū āwhina i te whānau. Kaua tātou e whakamā ki te rapu āwhina. Ko ngā Pāpā pea ngā mea kaha te pāngia e tēnei mate.

Kāti, ahakoa te āhua o taku whakatakoto i aku whakaaro, ehara i te kauhau, he kongakonga kau me tipako ake i tōku ake ao hei āpititanga ki ngā whakaaro o ētahi.Ko taua kōrero rā anō rā nē…

Ki te toua atu he paukena, ka tupu he paukena.

He iwi paukena tātou?

Atawhaitia ā tātou tamariki anō nei, horekau atu he mea kē atu o te ao nei.

 

Mai i te Ngaro Ka Kitea

Ae mārika rā! Kua neke atu i te tau i tērā o aku tuhinga. He aha i pēnei ai te takaware ka TUHITUHI KAU anō ai au? He aha te mea nui o te ao? He mahi, he mahi, he mahi!

I roto i te hia kē marama i ngaro noa iho nei, ka whānau mai tā māua pepi tuatoru ko taku wahine, ka huaina ki taku karani Mikara. Ka mutu anō pea hei whakamārama atu mō taku ngaro roa. Ka mōhio koe e toru aku tamariki, te katoa, tamariki iho i te rima tau, ka mōhio koe he aha i roa ai. 

Ahatia. Kua whakakorikoria anō a TUHI KAU. He aha te kōrero nui mō tēnei tuhinga? Heoi, kua mutu taku pānui i ngā pitopito kōrero o ia rā, he whakatuarea rawa. Huri te wiki, huri te marama, he kōhuru te kōrero. Kua ahangia tō tāua whenua?

I te toru marama noa ake nei, e hia kē wahine i pāwheratia. He rā anō he pāwhera anō. He rā anō, he kōhuru anō. Ka mutu he kaumātua ētahi e pāwheratia nei, e kōhurutia nei. Te wahine turi o ngā wiki tata ake nei. Āhea te motu maranga ai ki runga ki te whakamutu rawa i ēnei whakanawe i tō tātou whenua ātaahua? E kimikimi nei ngā tōrangapū me pēhea e puta ai tō tētahi ihu ki mua i tō tētahi. E mara, ko te tōrangapū ka ora i a ia tēnei mate – ka rite ia ki a Pinokio, kei mua noa atu te ihu. 

Ka puta he kōrero i tēnei wiki i tētahi rangatira pirihimana, ‘nā ngā tākaro rorohiko patu tangata nei’. E tika ana pea tāna. Kua kī katoa te ao o ā tātou tamariki i ērā tūāhua iaianei nā. Hei tāku, ki te kite tonu te tangata i te kōhuru, i te tūkino tangata, i ngā rā katoa i roto i ēnei kēmi, ka taungatia ia ki aua mea, ka pēnei ia he mea noa iho anō, ehara i te mea e hopo ai te ngākau. He raruraru i kō tata atu. 

Tētahi ko ngā pikitia mōrikarika nei e kiia nei he ‘horror.’ Pātai pai au i roto i taku puku, he aha te patanga o ēnei tū pikitia? Kua kite au, i ngā tau tata nei, tini haere ana ēnei tū pikitia, otirā, ngā mea tino whakarihariha rawa atu. Nāku ngā kōrero mō tēnei āhua i rapu i runga i te ipurangi, e ai ki ngā kōrero he tika kei te nui haere. E ai ngā kōrero, he rōpū hanga rahi tonu e mātakitaki ana i ēnei weriweri. I taku haerenga ki te toa hoko rīpene i tērā atu rā, ka titiro au i ngā pikitia ‘hou’ kei reira e paepae ana. Ka pouri i te kitenga ai, kei reira ētahi o aua pikitia nei. Ka mataku au ki te tuhituhi i ngā ingoa o ngā pikitia nei, kei kite a wai rānei ka tupu haere tana hiahia haki nohi, he paipai ruaki te mutunga iho.

He rerekē tēnei tūmomo kiriata i mua. He taha whakakata, whakangahau ōna. Ināianei, horekau. He whakaatu kē i ngā mahi kikino rawa, mamae rawa, ka taea te mahi ki te tangata. Ko tētahi pikitia i tae mai ōna rongo ki aku taringa, he pēpi ka kainga oratia.

Ko wai e mātakitaki ana i tēnei tū pikitia???

Ko te whakahoki ā ētahi o ngā kaihanga i ēnei hakihaki, hei tā rātou, he painga kei roto, he whakatūpato i te iwi ki ngā mahi kino e mahia ana i tēnei rā. He rite rānei ki te kupu whakarite, arā kē tōna tikanga hei wānanga mā te kaimātakitaki, ainei pea ko te huakore o te noho i tēnei ao, nā kua whiriwhiria e te kaihanga pikitia ko tēnei momo pikitia hei whakaari i tērā āhuaranga. E hoa mā! Kia tika hoki, te nuinga, kāhore, te katoa o te hunga mātakitaki, he kani tinana, he wero kanohi, he kai pēpi kē tā rātou e matemate ana ki te titiro, ehara i te ako i ngā piki me ngā heke o te noho i te ao tūroa!

Ngā kaihanga o ēnei mea e rua, te kēmi rorohiko me te pikitia whakamataku, ka whakawāwā mai rātou, ina haukotia rātou, he takahi tērā i tō rātou mana “kōrero herekore.”

Ki taku whakaaro, ka tae ki ngā paraweta pēnei, he take anō pea e herea ai taua mana.

Kei te tika hei tāu?

Q.

He Take Whakapāwera

AUE TAUKIRI Ē

Ka pākaha mai te aroha i te rongonga ai ki te matenga o ngā tamariki tokorua rā, kōhungahunga tonu. Nō reira, me timata tēnei pānuitanga ki tētahi poroporoaki ki a rāua.

Haere kourua, e te hunga harakore, ki ō kourua tini mātua, tūpuna kei tua rā o te ārai e tatari mai ana ki te whakanui, ki te whakahōnore, ki te awhiawhi i a kourua mo ake tonu atu.

Waihotia mai ngā tini roimata e heke nei hei whakamaumaharatanga atu. E kī ana tōna kōrero, he māra putiputi tā te Kaihanga, ina kite ia i ētahi putiputi ātaahua rawa atu i tēnei ao, ka katohia māna ake. Nō reira, e ngā putiputi kōhungahunga ā te Atua, haere, haere, haere.

E tātou mā, tētahi aitua whakawehi, koia teenei. Ko ngā kupu e whai ake nei, he whakapāwera pea i ētahi o koutou. Heoi, ehara i te mea he aha, he whakakorikori kau i te hinengaro i runga i ēnei āhuaranga.

Kua puta te whakatakariri a Helen Clarke mā (me te nuinga atu hoki o te motu nei, te hanga nei) ki te whānau nei i tō rātou korenga e whāki mai i ahatia ēnei tamariki.

Heoi, he pātai tēnei…

Ki tō whakaaro, kāhore rawa atu he wā rānei, he take rānei, he āhuaranga rānei, e tika ai kia puritia ngā kōrero i te tari pirihimana ina mate tētahi o tātou?

Hei wero kau i te hinengaro.

Ka pēhea mēnā ka riro mā tō tupuna whaea ō tamariki e tiaki kia haere ai koe ki te toa ki te hoko miraka. I a koe e ngaro ana, ka warea a Karani ki tētahi mahi, ka kotiti aua tamariki ki te ruma horoi, e kī ana te tāpu kaukau i te wai, ka hou atu, ka toromi.

Ae rā, ka riri koe ki a Karani pau te kaha. Ka taea rānei tana hara te muru? Aua. Engari, mōhio ana au, mēnā ko te Karani o wāku ake tamariki, e kore ia e whakaae kia ora tonu ia pēnā i mate pērā ana mokopuna.

Mehemea ka whakatau taku whānau, taihoa e kōrero ki te motu whānui, kia nehua rā anō, kātahi ka rapurapu tātou, ā-whānau nei, he aha te huarahi tika hei whakahōnore i ngā tamariki kua mate, hei manaaki hoki i a Karani, ka tautoko pea ahau i tērā whakatau. Ahakoa nā Karani ngā tamariki i mate ai, ehara i te mea āta mahi nāna, he aituā kē.

Ina pērā, ka mea atu au ki ngā pirihimana, ‘ko mātou tēnei, te whānau. Mōhio ana mātou, ehara me kōhuru ēnei tamariki, he aituā kē. Tukuna mātou kia whiriwhiri i waenganui i a mātou anō te mea tika mō mātou, kātahi ka kōrero atu ki a koutou.’

Pēhea ō whakaaro? Ehara i te mea e tautoko ana au i te whānau nei, kāhore rānei (me pēhea hoki i te kore e mōhio i aha kē). Te hanga nei, he kōhuru kē tēnei, ehara i te aituā, e kore e kore ka rerekē.

He rapurapu kau – kei te pērā rawa te mārōtanga o te tikanga mo te whāki tonu atu ki ngā pirihimana? Ahakoa e whakaae ana te whānau katoa e hia tekau (kāhore te tangata takitahi anahe nei), taihoa e whāki?

Kia ahatia. E pouri kerekere ana te ngākau ki ngā kōhungahunga nei. E rua wāku tamariki ake, kōhungahunga tonu, ina mate tētahi, auē te kino o te mamae, kia mate kē e rua tahi…ko au pea ā muri ake.

Hei whakaaroarotanga. Tāpiritia mai ōu ake whakaaro.

MATARIKI

Nōnapō nei, ka tū he hui whakanui i a Matariki ki Tāmaki Makau Rau. Ko au tētahi i haere (māua tahi ko taku wahine). Ka hari te ngākau kua ara ake anō tēnei kaupapa i roto i a tātou, me te kite ake, ka toru ēnei tau e whakahaeretia ana he kaupapa whakanui i kō, i kō, ā, i ia tau, ka nui kē atu te tokomaha e tae atu ana.

I rongo ahau i tētahi e whakatara ana, ‘A taihoa kua nā te Pākehā kē tēnei kaupapa, kua roa hoki e rapu ana i tētahi tangata-whenuatanga mōna.’ Ka tika pea. Erangi, mā ngā Māori hei whakahaere nē?

I kite hoki au i te whakaaturanga mō Matariki i runga i a Whakaata Māori i tērā atu pō. Pai mārika. I rawe au ki ngā kōrero mō tōku iwi, a Ngāpuhi, ē, ko Puanga kē te tohu tau hou ki a Ngāpuhi. Ka hanga whakamā au i konā, nā te mea, e rima pea tau ki muri, i a au e mahi ana mā Te Taura Whiri, ko au tētahi i hou ki te rōpū whakaara ake i tēnei kaupapa huri noa i te motu. Mēnā au e mōhio ana ko Puanga kē tā Ngāpuhi i taua wā, kua ara taku ringa mō Puanga. E kore a muri e hokia. Tēnā pea ā ngā tau e heke mai nei, ka utu au i taku hara.

Heoi, ko tētahi hua nui i puta i taua pō nei, ko taku kōrero tahi ki ētahi o ngā kaimahi o Te Taura Whiri – ko tā rātou pukapuka ‘He Muka’ te kaupapa. Totohe atu ana au, me huri tērā pukapuka hei niupepa Māori - reo Māori motuhake, pērā i ngā niupepa Māori o mua. Whakaae katoa mai ana - engari he huruhuru e rere ai…

Tētahi, kei hea ngā kaituhi?

Ko te tūmanako, i te wā e whiriwhiria ana he huarahi whakatū niupepa tūturu mā tātou, ka āwhinatia a ‘Tuhi Kau.’

TŌ TĀTOU REO ĀTAAHUA

Pānui niupepa Māori ana au i runga i te ipurangi i te pō nei, ka paoro atu au ki ētahi kōrero ātaahua hei tohatohatanga ki a koutou (mēnā kāhore āno koutou i mōhio noa ki aua kupu).

Tuatahi, ko te mōmōhanga. Tahi anō au ka rongo i tēnei kupu i tōku ao katoa. Nō tētahi Pīpīwharauroa (he niupepa Māori nō te rautau tekau mā iwa). Ko tōna whakapākehātanga, ko te ’scarce, to be conserved.’

Māku e whakamātau ki te whakamahi i tēnei kupu hou (he kupu hou ki a au nei), ‘he torutoru noa iho ngā whakaahua o aku tūpuna, nō reira, he taonga mōmōhanga aua whakaahua.’

Ka tāpiritia atu te ‘rā’ ki mua, arā, ‘rā mōmōhanga’, ka pēnei kē te tikanga, ‘A fine day in winter’. I runga i te whakamārama i runga tonu ake nei, ka mārama nē, he aha i pēneingia ai te tikanga o tēnei kōrero.

E mea nei pea he tauira – ‘He rā mōmōhanga te rā inanahi. Ahakoa e hōtoke ana, paki pai te rā.’

He kupu anō. He kupu tēnei i āhua honohono te rangona e au i ngā tau tata ake nei, otirā, he kupu rawe. Arā, ko te ‘mokonaha.’ Tōna whakapākehātanga – he muzzle. Te rawe hoki o tēnei. Tōku reo hoki, mēnā au e hiahia ana ki te kōrero muzzle i mua, ka kōrero ‘here’ kē pea au. Herea te waha o te kurī nā. Pēhea atu te pai o te ‘mokonahatia te kurī nā.’

Ko te take i hou mai ai te mokonaha ki aku kōrero i tēnei pānuitanga, nā taku tamaiti mātāmua. I tana kaha ki te kōrero i tēnei rā (e toru ana tau), ka hanga tekateka noa iho au (nā taku Karani te kupu ‘tekateka nei’, he kupu anō mo te pōhēhē). Tahi au ka mea atu ki a ia, ‘ainei mokonahatia ai koe, kia kapi ai tō waha!’

E whai ake nei he kōrero i kite ai au i taua Pīpīwharauroa nei anō, he reka rawa atu ki taku taringa. E pēnei ana;

‘E kore e taea te ārai te ata o te manu e rere ana mā runga i taku māhunga, kei tau mai ki runga i a au, otirā, nōku anō te hē, ki te tukua taua manu kia hanga i tana kōhanga ki roto i aku makawe.’ (E kōrero ana te niupepa, nā Matene Ruta te kōrero nei).

He kōrero hāhi, arā, kei konā anō ngā mahi kikino, ngā whakawai, ngā aha noa, engari kaua e whātoro atu.

Ahatia, ka taea tēnei kōrero te whakahāngai mai ki te tini kaupapa.

Ā TĒRĀ WIKI…

Heoi, ā te wiki e heke mai nei, ko te tūmanako, ka TUHI KAU anō au, he kaupapa anō. Ki te tukuna mai he kōrero whakautu i aku whakaaro e rapa ake nei, tēnā pea ka tāpiritia atu ētahi o ērā kia whakawhānuitia atu ai anō ngā kōrero.

Kāti, hei konā mai.

(Ki te hiahia tāpiri kōrero mai koe, kei raro nei te pātene).

Q.