Te Reo Whakapāho 2

Kei runga au i te poari o Ngā Aho Whakaari (ngaahowhakaari.com), tētahi māngai mo te hunga mahi mana motuhake (independent) o te ao pāpāho. He wā anō ka tonoa au kia tuhi whakaaro mō tā mātou pānui.

Ko tēnei tuhinga e whai ake nei, nō muri tata mai i te mutunga o te heamana tawhito ki te poari (a Ngamaru Raerino). He titiro hoki nāku he aha ngā hapa, ngā ngoikoretanga o te reo i runga i a Whakaata Māori. Kai mai rā.

Mokemoke ana au ki a Ngāmaru.

Hāunga tana ngākau hūmārie, hāunga tana wairua ngahau, erangi ko tana hāpai i te reo, pau te kaha. Ae rā, e tautoko ana anōki te poari o Ngā Aho Whakaari i te reo, heoi, kua hanga utaina mai taua kaupapa ki runga ki ōku pokowhiwhi i tēnei wā. Ka hanga rangirua hoki ngā whakaaro i te mātua whakaaranga ake i tō ringaringa ki runga mō tētahi kaupapa, horekau kē he kaumātua pērā i a Ngāmaru rā i muri i a koe hei tautoko mai. Ko te whakatētēkura, kei konā anō te uaua i te nuinga o te tāima, heoi, i te wā e tuatuangia ana te ngahere, kātahi ka tino uaua kē atu.

I hou au ki ētahi hui i ngā tau nei ko te reo Māori o te ao pāho anō te kaupapa, ka mutu, e rua ngā kupu nei e hono ana te rangona – ko te tika o te reo, me te rahi o te reo. Ka kī he pukapuka mō tēnā, mō tēnā o aua kaupapa. Heoi, i tēnei rā, ko te aroha au ki te karangamaha rawakore nei o Tika rāua ko Rahi, arā, ko Mana.

Ae hoki, ko te mana o te reo. Ka whai wāhi anō te tika me te rahi o te reo, heoi me tāpiri atu hoki ko te mana ka toitū katoa ai, ko te mana motuhake ake o te reo, ko tōna mana motuhake anō hoki he hoa haere tahi nei rāua ko tērā atu o ngā reo nei – te reo Pākehā.

He pēhea te āhua o taua mana? Ainei pea, he māmā ake te whātoro atu ki ngā mea kāhore nei taua mana kei roto:

He pānui nā Whakaata Māori (i te timatanga o te tau nei ki taku mahara ake) mō Kōputu Taonga (ko Waka Huia rā hoki). Ko ngā tūpuna e kōrero ana i tō rātou anō reo. Ko te waiata e tautoko ana i aua kōrero i roto i taua pānui – he waiata reo Pākehā.

Ko te whakarapa mai i ngā tuhi whakapākehā i ngā kōrero Māori, he tautohetohe nui tēnei mai rā anō. Ki tāku ake titiro, hei aha te whakapākehā i te whakapāhotanga tuatahitanga (ko taua Mana nei anō), me waiho kē tērā kia reo Māori motuhake, ko ngā whakapāhotanga kē i muri atu ka whakapākehātia. Mō te hunga kāhore e mārama ana, me waiho mā ērā atu whakapāhotanga ka mārama ai. Otirā, pēnā tātou ko te aroha ki te hunga kāhore e kōrero Māori ana, me aroha hoki ki te hunga e kōrero Māori ana nē, me whakamāori i ngā kōrero Pākehā. Tēnā pea he rapu hē noa iho tēnei, heoi, ki te whakaaro iho, i runga i tēnei āhua, ka taea te kī, e takahia ana te hunga kōrero Māori mō tō rātou mōhio ki te kōrero Māori te take.

Ngā whakaaturanga kōhungahunga i runga i a Whakaata Māori. He kaupapa kaingākau tēnei ki a au, i te mea, e toru aku tamariki me tono katoa ki te Kōhanga Reo, ki te Kura Kaupapa. E rāhuitia ana te reo Pākehā i aua kura. He take anō te take. Te hanga nei, hou kau anō te reo Pākehā ki te kōhanga, ka raru te kaupapa kōreo Māori. (Taku mōhio, nā te kōrero Pākehā kē o ngā kāinga o aua tamariki, ka huri tonu atu te ārero ki taua reo inā tukuna). Nō reira, he aha te take o ngā pānui reo Pākehā nei i te wā kōhungahunga, tamariki hoki i runga i a Whakaata Maori? He aha tērā tū tikanga? He aha tana tautoko i te Kōhanga Reo, i te Kura Kaupapa?

Pēhea tonu ngā pānui hokohoko nei – te huarahi whai moni o te pouaka whakaata? Kāhore rānei e tika ana kia reo rua ngā pānui katoa? Me pēnei pea te kōrero, ‘Koutou, e te hunga waimarie e pānui kaupapa ana i runga i tēnei whakaata rangatira, ko tētahi wāhanga o tā mātou tiaki i tō kaupapa, he huri i tō kaupapa ki te reo Māori kia reka mutunga ai, kia tautika ai hoki ki te kaupapa o tēnei teihana.’ He moemoea noa iho?

Tēnā pea, ko te take pakeke rawa hei whakatika, ko ngā whakaata tokorua nei, a Whakaata Māori rāua ko Te Reo. I runga i te titiro a te hunga mātakitaki, i runga i ngā rawa tautoko, i runga i ngā ara mātakitaki – Kāti, ko wai te tuakana? Ko wai te teina? Ko taua Mana anō.

Ko te whakawā hōhonu i tētahi kaupapa, tēnā pea kei ōna whakaritenga whāiti anō. Koia ēnei ko ngā mea e kī ai te iwi whānui ā te roanga atu, kei te whai mana, kāhore rānei i te whai mana.

E mea nei tētahi kōrero kua ruha kē, ahatia ānei anō: nui atu te mana o te mahi, tēnā i te mana o te kupu – tēnā i te mana o te paiheneti.

Te Reo Whakapāho

E mea nei taku tuhinga mā Te Taura Whiri hei kohi ki tā rātou He Muka i tērā marama. He tuhinga tēnei e whai muri mai ana i taku uiuitanga i runga i a Marae. I hanga oho ētahi tāngata i te hāngai o aku kōrero. Te mahi a te tangata i kī mai, tautoko ana au i ō kōrero, erangi māu e kōrero. Ha! He pērā te wairua ka tuhi au i ēnei kōrero i raro ake nei.

I te hanga karo kē au i tēnei mahi, ē, he hoatu i aku whakaaro mō aku kōrero i runga i a Marae i tērā atu wiki, i wero rā au i te taumata o te reo i runga i te pouaka whakaata he pāpaku rawa. He aha i karo ai?

I ngā wero pērā, (i mea atu au, te whakatika i te reo Māori i runga i te pouaka whakaata, he rite anō ki te whakaora i te tinana ina pāngia te ringa e te mate – poroa atu, i mua atu i te hounga o te mate ki te katoa atu o te tinana ka mate hoki ko te tinana. Ka mutu, ko te ringa mate e kōrerotia nei, ko te hunga tapepa te reo), ka hanga hakamā te tangata. Ahatia e whakaae mai ana te tangata ki tō kōrero, ina rere te pātai, nā wai ēnei kōrero? Kua tohu katoa mai rātou ki a koe, ‘nāna.’

Kei te pai, ētahi tāngata, he whakahūmarie kē i te kōrero kia kore ai te tangata e whara, kei ētahi (ka mare au i konei), he kōrero hāngai kē. Ko te mea hēmanawa kē, ehara i te mea nāku tēnei kaupapa! Ka hia tau, koia anō tēnei ko te kōrero a te hunga whawhai mō te reo. Erangi mā te taitamariki pea e whakapuaki, kua hē.

Mehemea he whakahē mō runga i te tamariki o te kaikōrero – kei te pai. Mehemea he whakahē i taku wero, kāti whakaaturia mai kei hea e hē ana?

Hore rānei e tika ana kua kore kē he reo Māori i ō tātou kāinga iāianei nā?

Hore rānei e tika ana kua kore kē he karani tuku iho i te reo i te kāinga iāianei nā?

Hore rānei e tika ana kua riro kē ko te pouaka whakaata (reo irirangi rānei) te māngai kōrero Māori i roto i te kāinga i tēnei wā?

Hore rānei e tika ana, te hunga ako i te reo nei (te nuinga o te hunga kōrero i taua reo nei), i waho o te karāhe, kei hea te reo Māori hei whakarongorongo mā rātou? I tua atu i te pouaka whakaata?

Ae, ko te kai-ā-te-kurī pouaka e keko whakahīhī mai nei ki a au i taku rūma noho nei, e mara mā, koia anō tēnei.

Horekau au e mea ana e tika ana kia pērā. Ko tāku kē e mea nei – e pērā ana.

Ka mutu, ko tāna e hōmai ai, tika mai, tapepa mai, he pērā pū anō tāu e whiwhi ai.

Nō reira, hore rānei e tika ana kia tika mutunga te reo Māori e hōmai ana ia?

I a tātou e tatari ana kia pūmau anō te reo ‘O’ te kāinga ‘I’ te kāinga, he aha te whakautu ki ēnei pātai?

Heoi rā anō.

 

MŌ TE MITA – ki taku mōhio (koni atu i te tekau mā rima tau ahau ki tēnei mahi), ina hou he mita ki ngā kaupapa pouaka whakaata, nā te hau kē i pupuhi noa atu ki reira. Āhea whai wāhi ai te iwi e toitū ai te mita? E hia kē tekau mano tāngata e hopu ana i te reo Māori ki te pouaka whakaata. Kia tekau atu ngā tau, e hia rau mano kē, nā te pouaka whakaata rātou i mōhio ai ki te kōrero Māori. Hora ana te mita i raro.

MŌ TE KITEA O TE HUNGA TOITŪ TE REO – te amuamu e pēnei ana, e kore kē e kitea ngā tāngata pērā rawa te pakari o te reo hei whakakīkī i ngā tūranga. Ko te whakautu…ina herea ki tō kirimana (arā, ki tō kakī) mā te pērā rā anō ka whiwhi pūtea ai koe, ka kitea anō e hoa mā! Tētahi, kautehia katoatia ngā tūranga kōrero nui i te reo Māori i runga i te pouaka whakaata. E tae rānei ki te rau? E kore e kitea kotahi rau tāngata hei mau? Ainei pea mēnā e nekehia ake ana ‘kia pakari te reo’ ki runga rawa o te rārangi titiro i ngā tāngata titika mō ēnei mahi, ka kaha kē atu te kitea.

 

Tētahi anō raruraru hei whakakapi – ko te hunga waihanga i ō tātou pikitia, ngā kamupene hanga pikitia nei, me pēhea te reo e tika ai i mua i te kāmera, horekau e arohaina ana i muri i te kāmera. 

 

Nā, koia au i karo ai.

 

Q.

Perseus

Kia ora, kia ora, kia ora.

Whakatikatika ana au i ētahi o aku tuhinga o mua, kua hē katoa te takoto, honohono katoa ana, hore he wāhi mahea i waenganui i ngā whiti. Heoi, ko taua raruraru rā anō i amuamu rā au, ki te whakatika au i runga i taku Mac, ka hē te takoto. Hei aha, kia whai taima au ainei ka whakakāngia taku PC, ka whakatikangia rawatia.

Kua roa i tērā o aku tuhinga, kei te tika. Heoi, kaua e rikarika mai, hei tāku kua puta kē taku kōrero i ngā tuhi kua taha atu, ē – Kei te Atua me taku wahine te tikanga o ngā taima e wātea ai au ki te tuhituhi. Heoi, ināianei kua poka kē tērā kōrero, tā te mea, horekau kē he paipainga o taku wahine, o te Atua rānei, i aku tamariki!

Me ko te korokoro kē o te Parata aku tamariki.

Me he kaipuke horomia hoki ngā haora o te rā.

Kāti, te kōrero mō tēnei wiki (marama rānei, te take kua maramatia kē te tawhiti o tētahi tuhinga i tētahi). Ahakoa, hore anō au i tuhituhi noa mō te roanga atu o taku haerenga i Ūropi, tāria tērā. Ko te kaupapa i tēnei wā, ko te tini o aku hoa e tono ana i ā rātou tamariki ki te kōhanga reo, e whakapatipati ana ki ētahi āwhina i ā rātou kōrero Māori i te kāinga. Tētahi mea e tonoa nuitia ana, he pukapuka reo Māori i tua atu i a Māui me ana mahi, i tua atu hoki i te ao Māori.

I runga i ēnei akiaki, ka taria e au aku tamariki ki te whare pukapuka i tēra rā rā ki te rapu kaupapa. Rokohanga atu ko ngā pakiwaitara Kirihi (Kariki rānei), ko ngā ‘Māui’ pea o Kirihi. Ko Perseus tētahi. Nāku tēnei kōrero i whakamāori ki taku mātāmua, mate pai ia i te rawe. (Ko wai hoki e kore, he wahine he neke kē ōna nei huruhuru?)

Nō reira, mō koutou e hiahia pakiwaitara hou ana i roto i te reo Māori mō ā koutou tamariki (nōnohi nei) – ānei he whakamātauranga.

Nō mua noa atu tēnei kōrero, nō te whenua o Kirihi.

Tērā tētahi wahine, taniwhā nei, ko Medusa tōna ingoa. I taniwhā ai, nā te mea, he neke kē ana huruhuru. Tata kau anō koe ki a ia – hihī mai ana ana mōkai. (Me hihī ki ngā tamariki i konei.)

Heoi, ko tōna weriweri, horekau e mutu ana i konā, kāhore. Ko ana karu, inā tau tana titiro ki runga i a koe, ka huri koe hei kohatu! (Me Whetē ō kanohi i konei me te tohutohu i ngā tamariki ki te ārai i ō rātou anō karu kei hurihia rātou hei kōhatu).

Ka whakatau a Perseus, he toa nō Kirihi, me patu ia i taua taniwhā. Erangi e toru ana mate.

Tuatahi, ko te tawhiti atu o Medusa.

Tuarua, ko tana titiro whakakōhatu, me pēhea te karo?

Tuatoru, ko te patu i a ia kia mate – mate rawa.

Taku aroha, kua whakamutu takiwātia i konei, nā te mea kua tata parangia au, kei hē aku tuhi. Ka tuhia e au te roanga atu ki tētahi atu tuhinga ainei.

Q.

Tutū Reo

Nō tērā atu rā, ka tae mai he ī-mēra e mea mai ana, kua puta te putanga hou nei o He Muka, i tuhi rā au i tētahi kōrero mōna i tērā tau (tirohia te tuhinga ‘Reta ki a Hana Koko’).

Ngā kōrero katoa i roto, he rawe, he tohunga. Ka pānuitia hoki e au tāku, ka kite au kua whakarerekēhia tētahi o aku whakatakotoranga kōrero.

Horekau he aha ki a au, kāhore au e āritarita ana i ērā tū mea. Ka mutu, e kore e kore, he take anō te take (he whakatakoto pea i te reo kia mārama ai ki te katoa, te mea, te mea, te mea). Heoi, ka whakaaro au, me tango tēnei tūāhua hei akoranga mā te hunga e ngākaunui ana ki te reo o Ngāpuhi.

Ko te kōrero i tāia e Te Taura Whiri, koia tēnei – ‘ko te hunga kāhore nā te pouaka whakaata te mōhio ki te reo.’

Ehara nāku tērā whakatakotoranga, e kore hoki au e kōrero pērā. Ko tāku kē i tuhi ai:

Ko te hunga kāhore i rā te tiwi mai te mōhio ki te reo.

I kōrero pēnei mārika aku tūpuna. Ānei anō ētahi tauira i rongo ai au ki aku karani.

I mā hea mai koe?
Mā runga pakituri (mā raro).

I rā hea mai koe?
I rā kō kē mai rā.

Rā roto atu i te wairua ka mōhio koe ki te hē, ki te tika.

Kāhore i nā konā mai tana whakaaro ki tēnā mahi.

Mēnā i nā konā kē mai tana kaupapa, kua kore e raruraru.

I nā reira mai ahau i tae mai ai.

Ehara au i te tohunga wetewete reo, erangi te hanga nei, e whanaunga ana te ‘nā’ nei, me te ‘rā’ nei ki te ‘mā’.

Tērā kē pea te tauira rongonui, te hīmene rā, a Whakaaria Mai.

…rā roto i te pō.

Kāhore pea ngā iwi o ēnei rā e kōrero pēnei ana. Te aroha anō.

I aku whakaaro e anga nei ki te reo o aku karani, tinitini ana ā rātou kōrero e hoki mai ana ki a au kāhore e rangona ana e au i ēnei rā. I a au i Kaikohe i tērā wiki, e iana ana māua ko tētahi o ngā kaumātua o te kāinga, ka rongo au i a ia e mea ana, ‘rei nā.’ He tino kōrero tēnei nā aku Karani, pēnei:

(Kei roto māua ko taku Karani i te waka, ka pahure tētahi o ngā mokopuna i te waka i waho).
Nan, titiro. Ko Mea. I kite koe i a ia?
Te korokē i pahure rei nā?

Tētahi anō – wāhi tare. Ko tā Ngāpuhi kupu tēnei mō te iti. Pēnei:
Wāhi tare kuri (he kuri tino iti).

Tērā atu, tērā noa atu. He kōrero hokia.

Ko te moe pū au iāianei nā, take, e haere ana RĀ runga tereina āpōpō ki Rotterdam.

Q.

Te Tau Hou

Kāti, te tau hou (Pākehā nē?)

I tērā o aku tuhinga, i mea au, ko ā tēnei tuhinga ahau whakapuaki whakaaro ai mō te kōrero nei ā Ngāti Porou – ‘Ka mau te wehi.’ Heoi, taku kōrero he kōrero whānui kē mō ēnei tūmomo kōrero (e kiia nei e tohunga mā he ‘kīwaha’), me te uaua ka mārama te akonga o te reo Māori ki tōna whakatakotoranga. Hei tāku hoki, ainei pea, ehara kē nā Ngāti Porou motuhake tēnei kōrero (e kite ana au i aku hoa Ngāti Porou e whakakuku ana i ō rātou ringaringa hei kuru i a au).

Heoi, taihoa tērā.

Ka tuhituhi nei au, me wāhi huri aku whakaaro ki te whakatatae tōrangapū e toro haere rā tōna ahi i te nuku o te whenua o Amerika i tēnei wā. I ngā tini marama kua pahure, ko Hillary Clinton kei mua. Iāianei nā, ko te korokē mangu kē nei, a Barack Obama. Ka mau te wehi.

Ka mahara au ki te poropiti ā taku Karani Mikara i a ia e ora ana. Hore au i mārama ki te tikanga i te kōrerotanga mai ai, heoi, e mārama haere nei i tēnei rā.

Ānei ko tana kōrero. Hei ko tāna, ‘boy, ā tōna wā, ka riro anō ko te mangumangu te rangatira o te ao nei.’ Ka totohe atu au, ‘erangi Nan, me pēhea, kei te Pākehā kē te moni?’

Hei ko tāna anō, ‘Kei te Pākehā te moni, erangi maha kē noa atu te mangumangu i te Pākehā.’ Ka whakaaro au ki a Awherika ki te Tonga, ki hea ake, ki hea ake, tae atu ki a Amerika. Nan, te hanga nei, tika mārika tō kōrero. Ko te tūmanako, ka uru hoki te Māori ki ēnei pikinga.

Ki te tohua he mangumangu hei rangatira mō Amerika – e mara, he ao hou mārika kei muri tonu atu.

KA MAU TE WEHI

Kāti, ‘ka mau te wehi.’

Heoi, i mua atu i tō karangatanga kia tāronatia au mō te whakahīhī ki te kōrero mō ngā kīwaha pēnei ā ētahi atu iwi – he take te take. He tini ngā tauira ako i te reo kua amuamu mai ki a au mō te pakeke rawa o tēnei mea te kīwaha ka taea e rātou tōna whakatakoto te wetewete i runga i ngā tikanga kōrero i te reo e ako ana rātou. 

He aroha ki a rātou ka tāpaetia atu tēnei whakaaro. (Me whakapatipati koutou nā taku mōhio, kōrero kau anō mō te reo o tētahi atu iwi, ka hanga āritarita noa iho te tangata).

Ko taku whakaaro e pēnei ana - me whakaroa atu te kīwaha. Me aha? Māku e āta whakamārama.

Ki taku whakaaro (pōrangi nei pea), te nuinga o ngā kīwaha, he kōrero kua whakapotongia. Pēnei i te ‘ka mau te wehi’ nei.

He maha aku kitenga i tēnei kōrero i roto i ngā tuhinga reo Māori o te rautau waru rau. Otirā, hore e mutu ana ki te kupu ‘wehi’, he roa kē atu. Ānei he tauira – ‘ka mau te wehi o taua tipua nāna i kōhuru e rua rau tāngata.‘ E kī ana tēnei kōrero, ko te wehi o taua tipua ka mau tonu, arā, e kore e makere wawe.

Katoakatoa aku kitenga i te ‘ka mau te wehi’ i aua niupepa, me pērā kē. Ko te ‘ka mau te wehi’ tētahi hawhe noa iho o te kōrero. Ka mutu, i aua wā, e mau tonu ana te tikanga tūturu o te kupu wehi nei, arā he kupu whakaatu i te whakamataku, whakamiharo hoki o tētahi mea (inā hoki te tauira ‘tipua’ i runga nei). I runga i tēnei aronga o tēnei kōrero, arā, te mau tonu o te wehi o tētahi mea, nā ngā iwi katoa tēnei tū kōrero, ehara i te mea nā Ngāti Porou anake.

Heoi, te hanga nei, ka whakapotongia ake e Ngāti Porou i roto i te wā. Kātahi ka waiho haere hei kōrero noa iho, kīwaha nei, māna mō ngā āhua mahi katoa.

Ina haere koe ki te pāpara kāuta hore he moni, ka riro mā ō hoa kē koe e haute, ka kī mai ō hoa Ngāti, ‘ka mau te wehi.’

Ka tika hoki.

Hei tāku, he maha ngā kīwaha ka timata pērā mai. Ka whakapotongia kia kore ai te ārero e ngenge, ka tīningia rānei te tikanga i runga i te āhuaranga o te ao i tēnā wā, i tēnā wā. Ka mutu, tae rawa mai ki a tātou, he pitopito kau e toe ana.

Koia anō i uaua ai kia mārama te tauira ki te wetewetetanga o ēnei tū kōrero i runga i ngā tikanga ako reo ō ēnei rā. Ehara i te katoa o te kōrero, he hāwhe kōrero noa iho!

Te tauira i runga nei mō te haute waipiro, mehemea e whakaroaina atu ana ka pēnei kē, ‘Ka mau te wehi o tēnei tangata, ē, ko tātou kē e haute ana i a ia.’

Mēnā e whakatakoto pēnei kēngia ana, tērā pea ka mārama te akonga, nā te mea e tika ana tēnei whakatakotoranga ki ngā tikanga kōrero e ako ana ia.

Pai atu pea te pēnei nē? Tēnā i te whakaaro o ētahi me hopu noa atu te kīwaha, kaua e whakaaro he aha i takoto pēnei ai, i takoto pērā ai.

He tauira anō?

Pēhea tā Tūhoe ‘e hē’ nei?

Ki taku reo o Ngāpuhi, ehara tērā i te kōrero. Engari, mā wai e whakahē, inā hoki he kōrero tūturu nā Tūhoe.

Anō, ka raru te akonga. Engari mō runga i taku whakaaroaro iho ki te tikanga me te takoto o tēnei kōrero, e kore e kore he whakapototanga nō te kōrero ‘e hē ana.’

Ahakoa pēnā e hē ana taku whakaaro, tēnā pea me ako pēnei tonu ēnei tū kōrero ki te akonga kia tino mārama ai te akonga ki tāna e kōrero ai. He pono mārika hoki te amuamu mai ki a au ā te mahi a te tauira, ‘ki te kore au e mārama, ka noho tauhou tonu tētahi wāhanga nui o te reo ki a au.’

Kāti. Ka mau te wehi, nē, o Q ki te kauhau mō ngā kīwaha ā ētahi atu iwi.

E hē (ana)?

Q.

Reta ki a Hana Koko

Pērā i tērā atu TUHI KAU tata rā, he tuhinga tēnei nāku mō He Muka, otirā, te putanga mutunga o He Muka mō tēnei tau. 

Te tikanga, kia puta rā anō taua He Muka, tahi anō ka whakarapangia e au ki konei. Heoi, nāku te paetukutuku o TTW i titiro ināianei tata nei, ka kite au, horekau anō i puta noa (Tēnā pea ā te Mane?)

Nō reira, ka tāngia ki konei, i mua i te kirihimete, kia kore ai tōna ‘kirihimetetanga’ e moumouria.

Tēnā koe Hana Koko.

He tuhinga tēnei ki a koe, whakaatu atu he aha āku perehana reo Māori e hiahia ana au mō tēnei kirihimete.

Tuatahi, he hoa mōku ki te hanga āka, hei oranga mō mātou i te waipuke e whakatauwharewhare iho nei e kiia nei ko te ao o te ‘rorohiko,’ arā, te tīwī, ipurangi, aha atu. Te waipukenga o te ao i te tāima i a Noa – hore he paipainga i tēnei waipuke rorohiko. Ka auē ētahi, te aroha anō ki te reo, kei riro mā te rorohiko, mā te pouaka whakaata e ako, taukiri ē. E tika ana hoki, kia mataara mātou Hana Koko.

Hei tauira, ka whakaaro noa ake ki ngā pikitia ako i te reo i runga i te pouaka whakaata. Tērā tētahi, taku mōhio, kei te takiwā o te whā tekau mano tāngata e ū ana te mātakitaki i ia pō (hāunga ngā mea e timotimo kau ana te mātakitaki). Kia tekau atu ngā tau, e hia rau mano kē – nā te tīwī rātou i ako ki te kōrero Māori.

Mātou te hunga horekau i rā te tīwi mai te mōhio ki te kōrero Māori, ka waipuketia pea mātou.

Ko te mea kē, ka whati mai anō rā tēnei waipuke ahakoa pēhea, nō reira me aha mātou?

Ko te hunga aroha ki te reo, aroha ki ngā reo-a-takiwā, te reo tūturu ō ngā tūpuna, (ko rātou te hunga e tika ana hei hanga i te āka nei), e titiro kē ana ki ō mātou maunga whakahī hei oranga mō mātou. Ko te mate kē, me ō mātou maunga whakahī katoa, ngaro katoa anōki i tēnei waipuke. Koia ko taku inoi hoa nei mōku ki te hanga āka.

Tuarua, he ngākau ripenetā mo ngā kupu ‘hou’ e hangā nei e Te Taura Whiri, e wai ake, e whakataurekarekatia nei e ētahi ō mātou aua kupu.

Ko te āhua o taua ngākau ripenetā, he aroha, ē, ki ngā mea pēnei i au nei, e toru aku tamariki, mehemea kāhore ētahi o ēnei kupu hou, kua kore kē e taea e aku tamariki tō rātou ao te kōrero Māori.

Te taonga tākaro rawe rawa ki taku tamaiti mātāmua e whā nei ngā tau, he tēpu kāmura, me ngā taputapu katoa. Hana Koko, e hia momo kani, e hia momo hama, e hia momo aha. I roto i te reo Pākehā, he ingoa anō ō ēnei tū taputapu katoa. Moumou kia kore i te reo Māori. Ahakoa i te ‘vice’ nei. Mēnā kāhore i kitea e au te kupu ‘purimau’ i te papakupu a Katarina Mataira, kua noho kuware tonu au taea noatia tēnei rā.

Te perehana tuatoru hei īnoi mākū, he aranga hou mō te reo Māori. Kua ‘whare wānangatia’ te reo Māori tae pai kia hēmanawa. Ka oti katoa ēnei akoranga, ka puta mai te tauira i te whare wānanga, ka whai tamariki, kātahi kaaaa……kuware me pēhea te kōrero Māori ki ana tamariki i runga i te ao tamariki.

Āhea tū ai ētahi akoranga ‘Ko Te Reo Māori Kōrero Tahi ki te Tamariki’? Hana Koko, ki te kore e taea te reo te tuku iho, he aha te patanga?

Mea nei te tauira. Taku mātāmua nei anō, wāti ana māua i a Justice League, ko Batman rātou ko Superman, ko Wonderwoman, ko Flash, e haere ana i te koraha.

‘Kei hea rātou Pāpā?’
‘Kei te koraha.’
Kātahi te hunga nei ka paoro ki te aha rānei.
‘I paoro rātou ki te aha Pāpā?’
‘He ārai ngaro. Titiro, kua weto, kua puta mai he taone.’
‘He aha tēnā e rere mai nā?’
‘He hako e rere mai ana mā runga i tana motopaiki rere takiwā.’

Hana Koko, e ako ana rānei mātou ki te kōrero tahi ki ā mātou tamariki i ngā kura ako reo nei?

Hei whakamutunga Hana Koko. I a koe e taritari haere ana i ō perehana, pānuitia haeretia hoki tēnei kaupapa – tuhikau.wordpress.com. Mā konei ka taea ai aku kōrero te tīhaehae e ētahi, te aha rānei kia tauriterite ai te whakawhitiwhiti.

Kia ora Hana Koko.

Taku Aroha

Weee, e hia wiki taku pene e takoto kau ana ka korikori anō. I mea atu au ka toru aku tuhinga i te wiki, mea kau anō ka taka taku whakaaro ki tua. Kia ahatia, e hihiko ana te wairua ināianei.

Ko te take whakamutunga rā, ko te wera haeretanga o te ao. I te mutunga ō tērā tuhinga, ka mea atu au, ā tērā tuhinga, ka whāki atu au i te tautohetohe i tū i waenganui i a māua ko taku matua e pā ana ki taua kaupapa. Heoi, e kore e tōroatia taua kōrero i konei, he wāhi whakatutuki kau i taku oati ka waiho atu ai, kei a koutou anō te tikanga mēnā koutou e hiahia ana ki te whakawhānui atu. Ā muri i tērā, he wāhi kōrero (amuamu nei) mō te reo.

Kāti…

I ngā tau tata ake nei, i mua atu i te whānautanga mai o aku tamariki, pororaru katoa ana au mō te mahi tamariki i runga anō i ngā āwangawanga ki te āhua o te ao āpōpō. Ko te wera haere o te ao e kōrerotia ake rā, āpiti atu ko te maha rawa o te tangata e noho ana ki tēnei ao, e kore te ao e kaha ki te whāngai i tēnā nui o te tangata, āhea ka raruraru. E kore e kore, he parekura nui e haere mai ana (kua tae kē mai pea).

Āpiti atu anōki, ko ngā pakanga e horahora haere nei ki ngā tōpito e whā ō te ao. Me mātua āta whakaaroaro anō te tangata i mua atu i tana whakaputa tamariki mai ki te ao nei – hei tāku. Mōhio ana au kei wētahi, e kore kē e pau kotahi hēkona ki tēnei take. Erangi, he apo kē tērā ki taku titiro. Mehemea he pakanga te kai ō tēnei ao ā mua atu nei, ka pau rānei te kaha o te ao i tōna wera haeretanga, he mea tika rānei kia whānaunau tamariki tonu tātou, koia tērā ko te ao ka mahue iho ki a rātou?

Koia tēnei ko te tautohetohe ā māua ko taku pāpā. Horekau he take e roa ai he kōrero whakamārama i ōna whakaaro, me pēnei noa atu – ki tāna titiro, ’ahakoa pēhea, ka raru te kino i te pai’. Auē, mēnā ka pērā anō hoki te māmā o aku whakaaro kaaaa pai rawa.

Ka whakakapi i ana kōrero, pēnei – ‘Ka mate PEA te ao. Tērā PEA, horekau te ao e mate. Me pēhea koe e mōhio ai? He PEA, he PEA, he PEA. Mēnā ko PEA tō rangatira, kua raru koe.’

Kua hanga kaumātua kē taku matua, i te mutunga o ā māua kōrero, ahakoa e meinga ana ia e au he kāpō, kua hanga tatū taku ngākau i taku mōhio, tērā ētahi tāngata ō te ao nei ka kite tonu i te mārama i roto i te pouri kerekere.

Heoi, kāhore au i kōrero i te tatūnga o taku ngākau ki taku matua, kei mōhio ia e whakarongo ana au ki a ia. Ka whakamutu pēnei kē au i taku kōrero – ‘pai ana e hoa, he whakatupuranga anō, he whakaaro anō’. Te aroha anō ki taku matua.

Heoi, ainei pea ko au anake e āwangawanga pēnei ana. Aua.

REO AMUAMU

Ka huri te kaupapa ināianei ko aku ‘amuamu’ mō te reo.

E rua wiki ki muri, ka tae atu au ki tētahi whakaaturanga toi. Whakahirahira ana ngā mahi nei. Ka mutu te whakatūtataki, ka timata ngā mihi whakatau. Nō te kāinga te kaikōrero. Ka pā tana kōrero, ka tukuna atu ki ngā hunga nā rātou ngā toi nei. Tū mai tēnā, tū mai tēnā, rātou katoa, kōrero Māori katoa mai ana. Ki taku whakarongo atu, e toru pea tau ō wētahi e ako ana, ko wētahi, horekau anō i pērā noa, erangi, e whakamomori ana ki te kōrero Māori.

Ka pai. Kāhore aku raruraru ki tērā. Erangi, ko te whakahua ō te reo, tā rātou nei whakahua i te reo, ka kite ahau i roto i tōku hinengaro i taku Karani e huri ana i roto i tana poka! Tae atu pea ainei ki ngā iwi kōrero Māori katoa kua whiti ki tua ō te ārai. Auē taukiri e hoa mā. I tino pāmamae, pāpouri taku ngākau, hiahia pai au kia puta ki waho. Moumou tā rātou ako whakauaua i te reo Māori, ka whakahua Pākehātia kē mai.

Nā, i mua atu i tō kowhetenga i a au mō te kore e aroha ki a rātou, ki a au nei, ehara nō rātou te hē. Kua kite ahau i te tekau tau i taha ake nei, i roto i ngā whakaakoako i te reo Māori, huri noa i te motu, kua hanga mahue kē te ako i te whakahua i te kupu. Ka pēnei hoki te whakaaro, kia mau kē ko ngā tikanga whakatakoto kōrero i te tuatahi, ā te roanga atu ka mau ko te mita. E tātou mā, kihai taua whakaaro i tutuki ki taku whakarongo. Nā te taunga kē o te tauira ki te mita Pākeha, nā te aha, nā te aha, nā te aha. Ki te roa te tauira e whakahua Pākehā ana i te reo Māori, tahi pea ka tino pakeke kē atu kia mahue tērā whakahua i a ia. Nō reira, ko taku whakaaro, me tino haere ngātahi mārika nei te ako i ngā tikanga me te ako i te whakahua i te reo.

Heoi ko wai ahau? Ehara au i te kaiako, i te aha. Erangi, he aroha ki te reo. Mā koutou anō e whakarongo haere. Ki tāku hoki, ehara i te mahi pakeke kia whakamātau te tauira ki te whakahua tika, āta parakitihi mārika nei, pēnei anō i tana parakitihi ki te whakatakoto kupu i runga i ngā tikanga kōrero. Mōku nei, ki te mau anahe ko ngā kupu, kāhore ko te mita, ehara i te reo Māori.

KUPU HAMUHAMU

Hei whakamutu ake, e mea nei wētahi kupu torutoru hei whakawhitiwhti whakaaro mā tātou.

Tuatahi ko te matangurunguru – i a māua ko taku karani e kaukau ngāwhā ana i Ngāwhā (Taitokerau) i tētahi rā – he kore nō tō māua kāinga i te Nōta e whai wai, koia i riro ai ko te ngāwhā hei kaukauranga horoi i ō māua tinana (piro atu i te hokinga ki te kāinga tēnā i te haerenga atu) – ka ‘goosebump’ katoa te wāhi o taku tinana kāhore i roto i te wai. Ka pātai au ki a ia, he aha tērā āhua ki te Māori? Hei tāna, he matangurunguru. Pēhea ō whakaaro, he kupu anō wāu?

Tuarua, whakamutunga hoki, ko te hūmeke. E whai pānga ana tēnei kupu ki tō runga ake nei. Ehara i te ’shoe maker’ (he hūmeke hoki te ’shoe maker’ ki wētahi i mua). I tētahi rā ka tonoa au ki te hoko miraka i Ōhaeawai (Taitokerau). I haere au mā raro. He ata kōpeke (makariri), heoi, horekau kē he pēke ā te toa, kua pau katoa. Nō reira, ka hoki au me te pounamu miraka makariri rawa atu nei i taku ringa ki te kāinga. Kei te taenga atu ki te kāinga, ka kōrero au ki taku Karani mō te huka ō taku ringaringa i te puritanga i te miraka. Ka meinga mai e ia, ‘Te aroha ki tō ringa e hūmeke nā, mauria mai māku e mirimiri kia mahana ai.’ Koia tērā, ko tētahi wāhi ō tō tinana e huka ana i te makariri – e hūmeke ana.

Hōmai tō tāpiri.

Q.