Taku Aroha

Weee, e hia wiki taku pene e takoto kau ana ka korikori anō. I mea atu au ka toru aku tuhinga i te wiki, mea kau anō ka taka taku whakaaro ki tua. Kia ahatia, e hihiko ana te wairua ināianei.

Ko te take whakamutunga rā, ko te wera haeretanga o te ao. I te mutunga ō tērā tuhinga, ka mea atu au, ā tērā tuhinga, ka whāki atu au i te tautohetohe i tū i waenganui i a māua ko taku matua e pā ana ki taua kaupapa. Heoi, e kore e tōroatia taua kōrero i konei, he wāhi whakatutuki kau i taku oati ka waiho atu ai, kei a koutou anō te tikanga mēnā koutou e hiahia ana ki te whakawhānui atu. Ā muri i tērā, he wāhi kōrero (amuamu nei) mō te reo.

Kāti…

I ngā tau tata ake nei, i mua atu i te whānautanga mai o aku tamariki, pororaru katoa ana au mō te mahi tamariki i runga anō i ngā āwangawanga ki te āhua o te ao āpōpō. Ko te wera haere o te ao e kōrerotia ake rā, āpiti atu ko te maha rawa o te tangata e noho ana ki tēnei ao, e kore te ao e kaha ki te whāngai i tēnā nui o te tangata, āhea ka raruraru. E kore e kore, he parekura nui e haere mai ana (kua tae kē mai pea).

Āpiti atu anōki, ko ngā pakanga e horahora haere nei ki ngā tōpito e whā ō te ao. Me mātua āta whakaaroaro anō te tangata i mua atu i tana whakaputa tamariki mai ki te ao nei – hei tāku. Mōhio ana au kei wētahi, e kore kē e pau kotahi hēkona ki tēnei take. Erangi, he apo kē tērā ki taku titiro. Mehemea he pakanga te kai ō tēnei ao ā mua atu nei, ka pau rānei te kaha o te ao i tōna wera haeretanga, he mea tika rānei kia whānaunau tamariki tonu tātou, koia tērā ko te ao ka mahue iho ki a rātou?

Koia tēnei ko te tautohetohe ā māua ko taku pāpā. Horekau he take e roa ai he kōrero whakamārama i ōna whakaaro, me pēnei noa atu – ki tāna titiro, ’ahakoa pēhea, ka raru te kino i te pai’. Auē, mēnā ka pērā anō hoki te māmā o aku whakaaro kaaaa pai rawa.

Ka whakakapi i ana kōrero, pēnei – ‘Ka mate PEA te ao. Tērā PEA, horekau te ao e mate. Me pēhea koe e mōhio ai? He PEA, he PEA, he PEA. Mēnā ko PEA tō rangatira, kua raru koe.’

Kua hanga kaumātua kē taku matua, i te mutunga o ā māua kōrero, ahakoa e meinga ana ia e au he kāpō, kua hanga tatū taku ngākau i taku mōhio, tērā ētahi tāngata ō te ao nei ka kite tonu i te mārama i roto i te pouri kerekere.

Heoi, kāhore au i kōrero i te tatūnga o taku ngākau ki taku matua, kei mōhio ia e whakarongo ana au ki a ia. Ka whakamutu pēnei kē au i taku kōrero – ‘pai ana e hoa, he whakatupuranga anō, he whakaaro anō’. Te aroha anō ki taku matua.

Heoi, ainei pea ko au anake e āwangawanga pēnei ana. Aua.

REO AMUAMU

Ka huri te kaupapa ināianei ko aku ‘amuamu’ mō te reo.

E rua wiki ki muri, ka tae atu au ki tētahi whakaaturanga toi. Whakahirahira ana ngā mahi nei. Ka mutu te whakatūtataki, ka timata ngā mihi whakatau. Nō te kāinga te kaikōrero. Ka pā tana kōrero, ka tukuna atu ki ngā hunga nā rātou ngā toi nei. Tū mai tēnā, tū mai tēnā, rātou katoa, kōrero Māori katoa mai ana. Ki taku whakarongo atu, e toru pea tau ō wētahi e ako ana, ko wētahi, horekau anō i pērā noa, erangi, e whakamomori ana ki te kōrero Māori.

Ka pai. Kāhore aku raruraru ki tērā. Erangi, ko te whakahua ō te reo, tā rātou nei whakahua i te reo, ka kite ahau i roto i tōku hinengaro i taku Karani e huri ana i roto i tana poka! Tae atu pea ainei ki ngā iwi kōrero Māori katoa kua whiti ki tua ō te ārai. Auē taukiri e hoa mā. I tino pāmamae, pāpouri taku ngākau, hiahia pai au kia puta ki waho. Moumou tā rātou ako whakauaua i te reo Māori, ka whakahua Pākehātia kē mai.

Nā, i mua atu i tō kowhetenga i a au mō te kore e aroha ki a rātou, ki a au nei, ehara nō rātou te hē. Kua kite ahau i te tekau tau i taha ake nei, i roto i ngā whakaakoako i te reo Māori, huri noa i te motu, kua hanga mahue kē te ako i te whakahua i te kupu. Ka pēnei hoki te whakaaro, kia mau kē ko ngā tikanga whakatakoto kōrero i te tuatahi, ā te roanga atu ka mau ko te mita. E tātou mā, kihai taua whakaaro i tutuki ki taku whakarongo. Nā te taunga kē o te tauira ki te mita Pākeha, nā te aha, nā te aha, nā te aha. Ki te roa te tauira e whakahua Pākehā ana i te reo Māori, tahi pea ka tino pakeke kē atu kia mahue tērā whakahua i a ia. Nō reira, ko taku whakaaro, me tino haere ngātahi mārika nei te ako i ngā tikanga me te ako i te whakahua i te reo.

Heoi ko wai ahau? Ehara au i te kaiako, i te aha. Erangi, he aroha ki te reo. Mā koutou anō e whakarongo haere. Ki tāku hoki, ehara i te mahi pakeke kia whakamātau te tauira ki te whakahua tika, āta parakitihi mārika nei, pēnei anō i tana parakitihi ki te whakatakoto kupu i runga i ngā tikanga kōrero. Mōku nei, ki te mau anahe ko ngā kupu, kāhore ko te mita, ehara i te reo Māori.

KUPU HAMUHAMU

Hei whakamutu ake, e mea nei wētahi kupu torutoru hei whakawhitiwhti whakaaro mā tātou.

Tuatahi ko te matangurunguru – i a māua ko taku karani e kaukau ngāwhā ana i Ngāwhā (Taitokerau) i tētahi rā – he kore nō tō māua kāinga i te Nōta e whai wai, koia i riro ai ko te ngāwhā hei kaukauranga horoi i ō māua tinana (piro atu i te hokinga ki te kāinga tēnā i te haerenga atu) – ka ‘goosebump’ katoa te wāhi o taku tinana kāhore i roto i te wai. Ka pātai au ki a ia, he aha tērā āhua ki te Māori? Hei tāna, he matangurunguru. Pēhea ō whakaaro, he kupu anō wāu?

Tuarua, whakamutunga hoki, ko te hūmeke. E whai pānga ana tēnei kupu ki tō runga ake nei. Ehara i te ’shoe maker’ (he hūmeke hoki te ’shoe maker’ ki wētahi i mua). I tētahi rā ka tonoa au ki te hoko miraka i Ōhaeawai (Taitokerau). I haere au mā raro. He ata kōpeke (makariri), heoi, horekau kē he pēke ā te toa, kua pau katoa. Nō reira, ka hoki au me te pounamu miraka makariri rawa atu nei i taku ringa ki te kāinga. Kei te taenga atu ki te kāinga, ka kōrero au ki taku Karani mō te huka ō taku ringaringa i te puritanga i te miraka. Ka meinga mai e ia, ‘Te aroha ki tō ringa e hūmeke nā, mauria mai māku e mirimiri kia mahana ai.’ Koia tērā, ko tētahi wāhi ō tō tinana e huka ana i te makariri – e hūmeke ana.

Hōmai tō tāpiri.

Q.

He Mate Mārika

Tēnā anō tāua, tātou, i ō tātou tini mate huri noa.

Heoi, kua mawete ngā pīkauranga (ngā mahi) ō tēnei rā, me ō ngā rā kua taha ake nei. Koia au i raruraru ai, e roa nei ka TUHI KAU anō. Kia ahatia, kei te toutoua anō te pene ki te mangumangu…

Ko taku oati i tērā o ngā tuhinga, hei tēnei tuhinga au huri ai ki te wera haeretanga o te ao, ā tātou paru e tūkino nei i te taiao i puta ai te kōrero ‘he mate mārika tēnei mō tātou ki te kore e whakatikaina.’

Ngā mano tini kōrero i puta i te tekau tau kua pahure mo taua ‘mate mārika nei’, e kore e taea te tatau. I whakateka, whakahāwea hoki, wētahi i te timatanga. Ko te nuinga o te hunga i pērā, te hanga nei, e mahi ana mā ngā kamupene hinu nei, aha ake nei rānei, nā rātou kē i tino kino rawa ai te paru o te ao! Koia anō i whakahē ai. Heoi, nāwai, ka huri mai anōki wērā, kia taka rawa mai ki tēnei rā, kei te tū kotahi ngā tohunga, huri noa i te ao - he pono, kei te wera haere te ao.

Ko te tangata tohunga rawa o NASA i Amerika, mōhio ki ēnei āhuaranga, i mokonahatia e NASA i tērā tau kia kore ai ia e whakapuaki i ōna whakaaro ki te iwi whānui. Hanga pēnei ana ana whakaaro, ki te haere pēnei tonu te whakaparuparungia o te ao, ā tētahi wā i roto i te toru tekau tau e heke mai nei, ka kake te wai o te moana, e hia kē pūtu te kakenga. Arā, hei tāna, e hia tekau miriona tāngata o te ao, ka ngaro ō rātou whenua ki raro i te wai. Kāti, ka haere rātou ki hea? Tēnei tātou ka amuamu nei i tēnei rā mo ngā manene e hia tekau mano noa ake nei e rere mai ana ki konei i ia tau rapu kāinga ai mō rātou. Aue rā e hoa mā.

Heoi, i runga i taku ketuketunga i wētahi huarahi e whāwhāngia ana hei whakatika i te wera o te ao, ka puea ake ko ēnei…

Mōhio katoa ana tātou, ko te huarahi horo te whakaora ake i te ao, he whakakore i te penehīni o ō tātou waka. Me te uaua ka taea (ahakoa kua oti kē ētahi waka te hanga he hau te kai, he hihi rā rānei, he wai Māori rānei). I uaua ai, nā te nui o te moni e puta ana i te hoko penehīni, ka utu ngā kamupene penehīni i ngā kamupene mahi waka kia kore ai e mahia he waka ehara i te penehīni te kai, ka utu hoki i ngā kaitōrangapū kia kore ai rātou e tautoko i ngā pire whakakore i te penehīni, te mea, te mea, te mea. Nō reira, kua huri te hunga whāwhā i wēnei tū mahi ki te rapu huarahi kē atu hei whakaoranga.

Ko tētahi, ko te whakatuputupu plankton ki te moana kia tinitini. Kua kitea hoki, tēnei mea te plankton, e kai carbon dioxide ana. Kua whakamātautauria kētia ki tētahi moutere, nui rawa te carbon dioxide i reira. Ko te tukunga iho – mea rawa atu, kua kore he carbon dioxide i te takiwā o taua moutere! Ka mau te wehi!

Heoi, ko te āwangawanga kei tēnei huarahi, horekau e mōhiotia ana, ina mahia whānuitia tēnei kaupapa, ka raru rānei te takoto o te moana, hui tahi atu hoki ki te ao. Ko taua tīni kai (food chain) i ako rā tāua i te kura. Kei te noho tauriterite te āhua o te moana. Ki te wāhi tītaha nei…tēnā pea, ka tītaha katoa atu. Koia e haere tūpato nei. Heoi, ko te hunga tautoko, e mea ana, ehara i te mea me whakamahi tonu atu ki te ao katoa, me whakamahi itiiti kē i te tuatahi. Kia mōhiotia ōna pai, ōna kino, ko konā kōmirimiri rawa ai me pēhea.

He aha tō whakaaro?

Tētahi anō huarahi e tautohetohetia ana, ko te kaupare i ngā hihi o te rā i mua atu i te huringa o aua hihi hei radiation i te whenua i raro nei ka huri hei carbon dioxide, te pūtake o te wera haeretanga o te ao.

Hei whakatutuki i tēnei, ko tētahi kaupapa e whakaarotia ana, he whakamā i te ao. Ae, i tika tō pānui, he whakamā i te ao. Ko ngā tuanui mangu, ngā rori mangu, heoi, ko ngā papa mangu katoa e anganui ana ki te rangi, me peita mā, me aha rānei e mā ai.

Mā tēnei ka aha ai? Ko te tauira whakamārama rawa i tēnei, he tīhate mangu. Wera atu te tīhate mangu i te raumati i te tīhate mā. Nā te mea, ko te tae mangu, ka pupuri i ngā hihi o te rā, koia i wera ake ai. Tēnā ko te tae mā ia, ka kaupare kē i ngā hihi rā.

Hmmm.

Tētahi atu huarahi āhua pēnei anō, he puhipuhi puehu whakaataata nei ki te rangi, ki reira kaupare ai i ngā hihi o te rā. Ka kauparea kē ngā hihi i runga noa ake i te whenua, e kore kē e pātata ki raro nei. 

Ko te mate, ko taua mate anō e pā ana ki te kaupapa plankton rā – horekau e mōhiotia ana he aha te tukunga iho ki te ao whānui. Ahakoa. Tērā ngā tāngata hautū i ēnei tū mahi te akiaki rā kia whakamātauria…

Kāti. Ka nui mō tēnei pō. He mahi mātenga nē? Ko te tino pātai kē – mehemea koia tēnei ko te āhua o te ao ā ngā tau e heke mai nei, he aha tātou e whānaunau tamariki tonu nei pēnei te tinitini? Ka whānau tamariki tonu koe mēnā koe e mōhio ana, ē, kia rima tekau tau atu, ka mate te ao, me ō mokopuna katoa atu?

Ā tērā wiki kē tēnei kaupapa whakawhānuitia atu ai i runga i tētahi tautohetohe i waenga i a māua ko taku matua mō tēnei take.

A tērā atu rā, ka hikina anō te pene, ko te reo te kaupapa (ngā kupu i kohikohi haeretia ai e au i aku pānuitanga niupepa Māori i tēnei wiki).

Mauri ora,

Q.