Te Reo Whakapāho 2

Kei runga au i te poari o Ngā Aho Whakaari (ngaahowhakaari.com), tētahi māngai mo te hunga mahi mana motuhake (independent) o te ao pāpāho. He wā anō ka tonoa au kia tuhi whakaaro mō tā mātou pānui.

Ko tēnei tuhinga e whai ake nei, nō muri tata mai i te mutunga o te heamana tawhito ki te poari (a Ngamaru Raerino). He titiro hoki nāku he aha ngā hapa, ngā ngoikoretanga o te reo i runga i a Whakaata Māori. Kai mai rā.

Mokemoke ana au ki a Ngāmaru.

Hāunga tana ngākau hūmārie, hāunga tana wairua ngahau, erangi ko tana hāpai i te reo, pau te kaha. Ae rā, e tautoko ana anōki te poari o Ngā Aho Whakaari i te reo, heoi, kua hanga utaina mai taua kaupapa ki runga ki ōku pokowhiwhi i tēnei wā. Ka hanga rangirua hoki ngā whakaaro i te mātua whakaaranga ake i tō ringaringa ki runga mō tētahi kaupapa, horekau kē he kaumātua pērā i a Ngāmaru rā i muri i a koe hei tautoko mai. Ko te whakatētēkura, kei konā anō te uaua i te nuinga o te tāima, heoi, i te wā e tuatuangia ana te ngahere, kātahi ka tino uaua kē atu.

I hou au ki ētahi hui i ngā tau nei ko te reo Māori o te ao pāho anō te kaupapa, ka mutu, e rua ngā kupu nei e hono ana te rangona – ko te tika o te reo, me te rahi o te reo. Ka kī he pukapuka mō tēnā, mō tēnā o aua kaupapa. Heoi, i tēnei rā, ko te aroha au ki te karangamaha rawakore nei o Tika rāua ko Rahi, arā, ko Mana.

Ae hoki, ko te mana o te reo. Ka whai wāhi anō te tika me te rahi o te reo, heoi me tāpiri atu hoki ko te mana ka toitū katoa ai, ko te mana motuhake ake o te reo, ko tōna mana motuhake anō hoki he hoa haere tahi nei rāua ko tērā atu o ngā reo nei – te reo Pākehā.

He pēhea te āhua o taua mana? Ainei pea, he māmā ake te whātoro atu ki ngā mea kāhore nei taua mana kei roto:

He pānui nā Whakaata Māori (i te timatanga o te tau nei ki taku mahara ake) mō Kōputu Taonga (ko Waka Huia rā hoki). Ko ngā tūpuna e kōrero ana i tō rātou anō reo. Ko te waiata e tautoko ana i aua kōrero i roto i taua pānui – he waiata reo Pākehā.

Ko te whakarapa mai i ngā tuhi whakapākehā i ngā kōrero Māori, he tautohetohe nui tēnei mai rā anō. Ki tāku ake titiro, hei aha te whakapākehā i te whakapāhotanga tuatahitanga (ko taua Mana nei anō), me waiho kē tērā kia reo Māori motuhake, ko ngā whakapāhotanga kē i muri atu ka whakapākehātia. Mō te hunga kāhore e mārama ana, me waiho mā ērā atu whakapāhotanga ka mārama ai. Otirā, pēnā tātou ko te aroha ki te hunga kāhore e kōrero Māori ana, me aroha hoki ki te hunga e kōrero Māori ana nē, me whakamāori i ngā kōrero Pākehā. Tēnā pea he rapu hē noa iho tēnei, heoi, ki te whakaaro iho, i runga i tēnei āhua, ka taea te kī, e takahia ana te hunga kōrero Māori mō tō rātou mōhio ki te kōrero Māori te take.

Ngā whakaaturanga kōhungahunga i runga i a Whakaata Māori. He kaupapa kaingākau tēnei ki a au, i te mea, e toru aku tamariki me tono katoa ki te Kōhanga Reo, ki te Kura Kaupapa. E rāhuitia ana te reo Pākehā i aua kura. He take anō te take. Te hanga nei, hou kau anō te reo Pākehā ki te kōhanga, ka raru te kaupapa kōreo Māori. (Taku mōhio, nā te kōrero Pākehā kē o ngā kāinga o aua tamariki, ka huri tonu atu te ārero ki taua reo inā tukuna). Nō reira, he aha te take o ngā pānui reo Pākehā nei i te wā kōhungahunga, tamariki hoki i runga i a Whakaata Maori? He aha tērā tū tikanga? He aha tana tautoko i te Kōhanga Reo, i te Kura Kaupapa?

Pēhea tonu ngā pānui hokohoko nei – te huarahi whai moni o te pouaka whakaata? Kāhore rānei e tika ana kia reo rua ngā pānui katoa? Me pēnei pea te kōrero, ‘Koutou, e te hunga waimarie e pānui kaupapa ana i runga i tēnei whakaata rangatira, ko tētahi wāhanga o tā mātou tiaki i tō kaupapa, he huri i tō kaupapa ki te reo Māori kia reka mutunga ai, kia tautika ai hoki ki te kaupapa o tēnei teihana.’ He moemoea noa iho?

Tēnā pea, ko te take pakeke rawa hei whakatika, ko ngā whakaata tokorua nei, a Whakaata Māori rāua ko Te Reo. I runga i te titiro a te hunga mātakitaki, i runga i ngā rawa tautoko, i runga i ngā ara mātakitaki – Kāti, ko wai te tuakana? Ko wai te teina? Ko taua Mana anō.

Ko te whakawā hōhonu i tētahi kaupapa, tēnā pea kei ōna whakaritenga whāiti anō. Koia ēnei ko ngā mea e kī ai te iwi whānui ā te roanga atu, kei te whai mana, kāhore rānei i te whai mana.

E mea nei tētahi kōrero kua ruha kē, ahatia ānei anō: nui atu te mana o te mahi, tēnā i te mana o te kupu – tēnā i te mana o te paiheneti.

Te Reo Whakapāho

E mea nei taku tuhinga mā Te Taura Whiri hei kohi ki tā rātou He Muka i tērā marama. He tuhinga tēnei e whai muri mai ana i taku uiuitanga i runga i a Marae. I hanga oho ētahi tāngata i te hāngai o aku kōrero. Te mahi a te tangata i kī mai, tautoko ana au i ō kōrero, erangi māu e kōrero. Ha! He pērā te wairua ka tuhi au i ēnei kōrero i raro ake nei.

I te hanga karo kē au i tēnei mahi, ē, he hoatu i aku whakaaro mō aku kōrero i runga i a Marae i tērā atu wiki, i wero rā au i te taumata o te reo i runga i te pouaka whakaata he pāpaku rawa. He aha i karo ai?

I ngā wero pērā, (i mea atu au, te whakatika i te reo Māori i runga i te pouaka whakaata, he rite anō ki te whakaora i te tinana ina pāngia te ringa e te mate – poroa atu, i mua atu i te hounga o te mate ki te katoa atu o te tinana ka mate hoki ko te tinana. Ka mutu, ko te ringa mate e kōrerotia nei, ko te hunga tapepa te reo), ka hanga hakamā te tangata. Ahatia e whakaae mai ana te tangata ki tō kōrero, ina rere te pātai, nā wai ēnei kōrero? Kua tohu katoa mai rātou ki a koe, ‘nāna.’

Kei te pai, ētahi tāngata, he whakahūmarie kē i te kōrero kia kore ai te tangata e whara, kei ētahi (ka mare au i konei), he kōrero hāngai kē. Ko te mea hēmanawa kē, ehara i te mea nāku tēnei kaupapa! Ka hia tau, koia anō tēnei ko te kōrero a te hunga whawhai mō te reo. Erangi mā te taitamariki pea e whakapuaki, kua hē.

Mehemea he whakahē mō runga i te tamariki o te kaikōrero – kei te pai. Mehemea he whakahē i taku wero, kāti whakaaturia mai kei hea e hē ana?

Hore rānei e tika ana kua kore kē he reo Māori i ō tātou kāinga iāianei nā?

Hore rānei e tika ana kua kore kē he karani tuku iho i te reo i te kāinga iāianei nā?

Hore rānei e tika ana kua riro kē ko te pouaka whakaata (reo irirangi rānei) te māngai kōrero Māori i roto i te kāinga i tēnei wā?

Hore rānei e tika ana, te hunga ako i te reo nei (te nuinga o te hunga kōrero i taua reo nei), i waho o te karāhe, kei hea te reo Māori hei whakarongorongo mā rātou? I tua atu i te pouaka whakaata?

Ae, ko te kai-ā-te-kurī pouaka e keko whakahīhī mai nei ki a au i taku rūma noho nei, e mara mā, koia anō tēnei.

Horekau au e mea ana e tika ana kia pērā. Ko tāku kē e mea nei – e pērā ana.

Ka mutu, ko tāna e hōmai ai, tika mai, tapepa mai, he pērā pū anō tāu e whiwhi ai.

Nō reira, hore rānei e tika ana kia tika mutunga te reo Māori e hōmai ana ia?

I a tātou e tatari ana kia pūmau anō te reo ‘O’ te kāinga ‘I’ te kāinga, he aha te whakautu ki ēnei pātai?

Heoi rā anō.

 

MŌ TE MITA – ki taku mōhio (koni atu i te tekau mā rima tau ahau ki tēnei mahi), ina hou he mita ki ngā kaupapa pouaka whakaata, nā te hau kē i pupuhi noa atu ki reira. Āhea whai wāhi ai te iwi e toitū ai te mita? E hia kē tekau mano tāngata e hopu ana i te reo Māori ki te pouaka whakaata. Kia tekau atu ngā tau, e hia rau mano kē, nā te pouaka whakaata rātou i mōhio ai ki te kōrero Māori. Hora ana te mita i raro.

MŌ TE KITEA O TE HUNGA TOITŪ TE REO – te amuamu e pēnei ana, e kore kē e kitea ngā tāngata pērā rawa te pakari o te reo hei whakakīkī i ngā tūranga. Ko te whakautu…ina herea ki tō kirimana (arā, ki tō kakī) mā te pērā rā anō ka whiwhi pūtea ai koe, ka kitea anō e hoa mā! Tētahi, kautehia katoatia ngā tūranga kōrero nui i te reo Māori i runga i te pouaka whakaata. E tae rānei ki te rau? E kore e kitea kotahi rau tāngata hei mau? Ainei pea mēnā e nekehia ake ana ‘kia pakari te reo’ ki runga rawa o te rārangi titiro i ngā tāngata titika mō ēnei mahi, ka kaha kē atu te kitea.

 

Tētahi anō raruraru hei whakakapi – ko te hunga waihanga i ō tātou pikitia, ngā kamupene hanga pikitia nei, me pēhea te reo e tika ai i mua i te kāmera, horekau e arohaina ana i muri i te kāmera. 

 

Nā, koia au i karo ai.

 

Q.