Mai i te Ngaro Ka Kitea

Ae mārika rā! Kua neke atu i te tau i tērā o aku tuhinga. He aha i pēnei ai te takaware ka TUHITUHI KAU anō ai au? He aha te mea nui o te ao? He mahi, he mahi, he mahi!

I roto i te hia kē marama i ngaro noa iho nei, ka whānau mai tā māua pepi tuatoru ko taku wahine, ka huaina ki taku karani Mikara. Ka mutu anō pea hei whakamārama atu mō taku ngaro roa. Ka mōhio koe e toru aku tamariki, te katoa, tamariki iho i te rima tau, ka mōhio koe he aha i roa ai. 

Ahatia. Kua whakakorikoria anō a TUHI KAU. He aha te kōrero nui mō tēnei tuhinga? Heoi, kua mutu taku pānui i ngā pitopito kōrero o ia rā, he whakatuarea rawa. Huri te wiki, huri te marama, he kōhuru te kōrero. Kua ahangia tō tāua whenua?

I te toru marama noa ake nei, e hia kē wahine i pāwheratia. He rā anō he pāwhera anō. He rā anō, he kōhuru anō. Ka mutu he kaumātua ētahi e pāwheratia nei, e kōhurutia nei. Te wahine turi o ngā wiki tata ake nei. Āhea te motu maranga ai ki runga ki te whakamutu rawa i ēnei whakanawe i tō tātou whenua ātaahua? E kimikimi nei ngā tōrangapū me pēhea e puta ai tō tētahi ihu ki mua i tō tētahi. E mara, ko te tōrangapū ka ora i a ia tēnei mate – ka rite ia ki a Pinokio, kei mua noa atu te ihu. 

Ka puta he kōrero i tēnei wiki i tētahi rangatira pirihimana, ‘nā ngā tākaro rorohiko patu tangata nei’. E tika ana pea tāna. Kua kī katoa te ao o ā tātou tamariki i ērā tūāhua iaianei nā. Hei tāku, ki te kite tonu te tangata i te kōhuru, i te tūkino tangata, i ngā rā katoa i roto i ēnei kēmi, ka taungatia ia ki aua mea, ka pēnei ia he mea noa iho anō, ehara i te mea e hopo ai te ngākau. He raruraru i kō tata atu. 

Tētahi ko ngā pikitia mōrikarika nei e kiia nei he ‘horror.’ Pātai pai au i roto i taku puku, he aha te patanga o ēnei tū pikitia? Kua kite au, i ngā tau tata nei, tini haere ana ēnei tū pikitia, otirā, ngā mea tino whakarihariha rawa atu. Nāku ngā kōrero mō tēnei āhua i rapu i runga i te ipurangi, e ai ki ngā kōrero he tika kei te nui haere. E ai ngā kōrero, he rōpū hanga rahi tonu e mātakitaki ana i ēnei weriweri. I taku haerenga ki te toa hoko rīpene i tērā atu rā, ka titiro au i ngā pikitia ‘hou’ kei reira e paepae ana. Ka pouri i te kitenga ai, kei reira ētahi o aua pikitia nei. Ka mataku au ki te tuhituhi i ngā ingoa o ngā pikitia nei, kei kite a wai rānei ka tupu haere tana hiahia haki nohi, he paipai ruaki te mutunga iho.

He rerekē tēnei tūmomo kiriata i mua. He taha whakakata, whakangahau ōna. Ināianei, horekau. He whakaatu kē i ngā mahi kikino rawa, mamae rawa, ka taea te mahi ki te tangata. Ko tētahi pikitia i tae mai ōna rongo ki aku taringa, he pēpi ka kainga oratia.

Ko wai e mātakitaki ana i tēnei tū pikitia???

Ko te whakahoki ā ētahi o ngā kaihanga i ēnei hakihaki, hei tā rātou, he painga kei roto, he whakatūpato i te iwi ki ngā mahi kino e mahia ana i tēnei rā. He rite rānei ki te kupu whakarite, arā kē tōna tikanga hei wānanga mā te kaimātakitaki, ainei pea ko te huakore o te noho i tēnei ao, nā kua whiriwhiria e te kaihanga pikitia ko tēnei momo pikitia hei whakaari i tērā āhuaranga. E hoa mā! Kia tika hoki, te nuinga, kāhore, te katoa o te hunga mātakitaki, he kani tinana, he wero kanohi, he kai pēpi kē tā rātou e matemate ana ki te titiro, ehara i te ako i ngā piki me ngā heke o te noho i te ao tūroa!

Ngā kaihanga o ēnei mea e rua, te kēmi rorohiko me te pikitia whakamataku, ka whakawāwā mai rātou, ina haukotia rātou, he takahi tērā i tō rātou mana “kōrero herekore.”

Ki taku whakaaro, ka tae ki ngā paraweta pēnei, he take anō pea e herea ai taua mana.

Kei te tika hei tāu?

Q.

He Mate Mārika

Tēnā anō tāua, tātou, i ō tātou tini mate huri noa.

Heoi, kua mawete ngā pīkauranga (ngā mahi) ō tēnei rā, me ō ngā rā kua taha ake nei. Koia au i raruraru ai, e roa nei ka TUHI KAU anō. Kia ahatia, kei te toutoua anō te pene ki te mangumangu…

Ko taku oati i tērā o ngā tuhinga, hei tēnei tuhinga au huri ai ki te wera haeretanga o te ao, ā tātou paru e tūkino nei i te taiao i puta ai te kōrero ‘he mate mārika tēnei mō tātou ki te kore e whakatikaina.’

Ngā mano tini kōrero i puta i te tekau tau kua pahure mo taua ‘mate mārika nei’, e kore e taea te tatau. I whakateka, whakahāwea hoki, wētahi i te timatanga. Ko te nuinga o te hunga i pērā, te hanga nei, e mahi ana mā ngā kamupene hinu nei, aha ake nei rānei, nā rātou kē i tino kino rawa ai te paru o te ao! Koia anō i whakahē ai. Heoi, nāwai, ka huri mai anōki wērā, kia taka rawa mai ki tēnei rā, kei te tū kotahi ngā tohunga, huri noa i te ao - he pono, kei te wera haere te ao.

Ko te tangata tohunga rawa o NASA i Amerika, mōhio ki ēnei āhuaranga, i mokonahatia e NASA i tērā tau kia kore ai ia e whakapuaki i ōna whakaaro ki te iwi whānui. Hanga pēnei ana ana whakaaro, ki te haere pēnei tonu te whakaparuparungia o te ao, ā tētahi wā i roto i te toru tekau tau e heke mai nei, ka kake te wai o te moana, e hia kē pūtu te kakenga. Arā, hei tāna, e hia tekau miriona tāngata o te ao, ka ngaro ō rātou whenua ki raro i te wai. Kāti, ka haere rātou ki hea? Tēnei tātou ka amuamu nei i tēnei rā mo ngā manene e hia tekau mano noa ake nei e rere mai ana ki konei i ia tau rapu kāinga ai mō rātou. Aue rā e hoa mā.

Heoi, i runga i taku ketuketunga i wētahi huarahi e whāwhāngia ana hei whakatika i te wera o te ao, ka puea ake ko ēnei…

Mōhio katoa ana tātou, ko te huarahi horo te whakaora ake i te ao, he whakakore i te penehīni o ō tātou waka. Me te uaua ka taea (ahakoa kua oti kē ētahi waka te hanga he hau te kai, he hihi rā rānei, he wai Māori rānei). I uaua ai, nā te nui o te moni e puta ana i te hoko penehīni, ka utu ngā kamupene penehīni i ngā kamupene mahi waka kia kore ai e mahia he waka ehara i te penehīni te kai, ka utu hoki i ngā kaitōrangapū kia kore ai rātou e tautoko i ngā pire whakakore i te penehīni, te mea, te mea, te mea. Nō reira, kua huri te hunga whāwhā i wēnei tū mahi ki te rapu huarahi kē atu hei whakaoranga.

Ko tētahi, ko te whakatuputupu plankton ki te moana kia tinitini. Kua kitea hoki, tēnei mea te plankton, e kai carbon dioxide ana. Kua whakamātautauria kētia ki tētahi moutere, nui rawa te carbon dioxide i reira. Ko te tukunga iho – mea rawa atu, kua kore he carbon dioxide i te takiwā o taua moutere! Ka mau te wehi!

Heoi, ko te āwangawanga kei tēnei huarahi, horekau e mōhiotia ana, ina mahia whānuitia tēnei kaupapa, ka raru rānei te takoto o te moana, hui tahi atu hoki ki te ao. Ko taua tīni kai (food chain) i ako rā tāua i te kura. Kei te noho tauriterite te āhua o te moana. Ki te wāhi tītaha nei…tēnā pea, ka tītaha katoa atu. Koia e haere tūpato nei. Heoi, ko te hunga tautoko, e mea ana, ehara i te mea me whakamahi tonu atu ki te ao katoa, me whakamahi itiiti kē i te tuatahi. Kia mōhiotia ōna pai, ōna kino, ko konā kōmirimiri rawa ai me pēhea.

He aha tō whakaaro?

Tētahi anō huarahi e tautohetohetia ana, ko te kaupare i ngā hihi o te rā i mua atu i te huringa o aua hihi hei radiation i te whenua i raro nei ka huri hei carbon dioxide, te pūtake o te wera haeretanga o te ao.

Hei whakatutuki i tēnei, ko tētahi kaupapa e whakaarotia ana, he whakamā i te ao. Ae, i tika tō pānui, he whakamā i te ao. Ko ngā tuanui mangu, ngā rori mangu, heoi, ko ngā papa mangu katoa e anganui ana ki te rangi, me peita mā, me aha rānei e mā ai.

Mā tēnei ka aha ai? Ko te tauira whakamārama rawa i tēnei, he tīhate mangu. Wera atu te tīhate mangu i te raumati i te tīhate mā. Nā te mea, ko te tae mangu, ka pupuri i ngā hihi o te rā, koia i wera ake ai. Tēnā ko te tae mā ia, ka kaupare kē i ngā hihi rā.

Hmmm.

Tētahi atu huarahi āhua pēnei anō, he puhipuhi puehu whakaataata nei ki te rangi, ki reira kaupare ai i ngā hihi o te rā. Ka kauparea kē ngā hihi i runga noa ake i te whenua, e kore kē e pātata ki raro nei. 

Ko te mate, ko taua mate anō e pā ana ki te kaupapa plankton rā – horekau e mōhiotia ana he aha te tukunga iho ki te ao whānui. Ahakoa. Tērā ngā tāngata hautū i ēnei tū mahi te akiaki rā kia whakamātauria…

Kāti. Ka nui mō tēnei pō. He mahi mātenga nē? Ko te tino pātai kē – mehemea koia tēnei ko te āhua o te ao ā ngā tau e heke mai nei, he aha tātou e whānaunau tamariki tonu nei pēnei te tinitini? Ka whānau tamariki tonu koe mēnā koe e mōhio ana, ē, kia rima tekau tau atu, ka mate te ao, me ō mokopuna katoa atu?

Ā tērā wiki kē tēnei kaupapa whakawhānuitia atu ai i runga i tētahi tautohetohe i waenga i a māua ko taku matua mō tēnei take.

A tērā atu rā, ka hikina anō te pene, ko te reo te kaupapa (ngā kupu i kohikohi haeretia ai e au i aku pānuitanga niupepa Māori i tēnei wiki).

Mauri ora,

Q.