Tēnā anō tāua, tātou, i ō tātou tini mate huri noa.
Heoi, kua mawete ngā pīkauranga (ngā mahi) ō tēnei rā, me ō ngā rā kua taha ake nei. Koia au i raruraru ai, e roa nei ka TUHI KAU anō. Kia ahatia, kei te toutoua anō te pene ki te mangumangu…
Ko taku oati i tērā o ngā tuhinga, hei tēnei tuhinga au huri ai ki te wera haeretanga o te ao, ā tātou paru e tūkino nei i te taiao i puta ai te kōrero ‘he mate mārika tēnei mō tātou ki te kore e whakatikaina.’
Ngā mano tini kōrero i puta i te tekau tau kua pahure mo taua ‘mate mārika nei’, e kore e taea te tatau. I whakateka, whakahāwea hoki, wētahi i te timatanga. Ko te nuinga o te hunga i pērā, te hanga nei, e mahi ana mā ngā kamupene hinu nei, aha ake nei rānei, nā rātou kē i tino kino rawa ai te paru o te ao! Koia anō i whakahē ai. Heoi, nāwai, ka huri mai anōki wērā, kia taka rawa mai ki tēnei rā, kei te tū kotahi ngā tohunga, huri noa i te ao - he pono, kei te wera haere te ao.
Ko te tangata tohunga rawa o NASA i Amerika, mōhio ki ēnei āhuaranga, i mokonahatia e NASA i tērā tau kia kore ai ia e whakapuaki i ōna whakaaro ki te iwi whānui. Hanga pēnei ana ana whakaaro, ki te haere pēnei tonu te whakaparuparungia o te ao, ā tētahi wā i roto i te toru tekau tau e heke mai nei, ka kake te wai o te moana, e hia kē pūtu te kakenga. Arā, hei tāna, e hia tekau miriona tāngata o te ao, ka ngaro ō rātou whenua ki raro i te wai. Kāti, ka haere rātou ki hea? Tēnei tātou ka amuamu nei i tēnei rā mo ngā manene e hia tekau mano noa ake nei e rere mai ana ki konei i ia tau rapu kāinga ai mō rātou. Aue rā e hoa mā.
Heoi, i runga i taku ketuketunga i wētahi huarahi e whāwhāngia ana hei whakatika i te wera o te ao, ka puea ake ko ēnei…
Mōhio katoa ana tātou, ko te huarahi horo te whakaora ake i te ao, he whakakore i te penehīni o ō tātou waka. Me te uaua ka taea (ahakoa kua oti kē ētahi waka te hanga he hau te kai, he hihi rā rānei, he wai Māori rānei). I uaua ai, nā te nui o te moni e puta ana i te hoko penehīni, ka utu ngā kamupene penehīni i ngā kamupene mahi waka kia kore ai e mahia he waka ehara i te penehīni te kai, ka utu hoki i ngā kaitōrangapū kia kore ai rātou e tautoko i ngā pire whakakore i te penehīni, te mea, te mea, te mea. Nō reira, kua huri te hunga whāwhā i wēnei tū mahi ki te rapu huarahi kē atu hei whakaoranga.
Ko tētahi, ko te whakatuputupu plankton ki te moana kia tinitini. Kua kitea hoki, tēnei mea te plankton, e kai carbon dioxide ana. Kua whakamātautauria kētia ki tētahi moutere, nui rawa te carbon dioxide i reira. Ko te tukunga iho – mea rawa atu, kua kore he carbon dioxide i te takiwā o taua moutere! Ka mau te wehi!
Heoi, ko te āwangawanga kei tēnei huarahi, horekau e mōhiotia ana, ina mahia whānuitia tēnei kaupapa, ka raru rānei te takoto o te moana, hui tahi atu hoki ki te ao. Ko taua tīni kai (food chain) i ako rā tāua i te kura. Kei te noho tauriterite te āhua o te moana. Ki te wāhi tītaha nei…tēnā pea, ka tītaha katoa atu. Koia e haere tūpato nei. Heoi, ko te hunga tautoko, e mea ana, ehara i te mea me whakamahi tonu atu ki te ao katoa, me whakamahi itiiti kē i te tuatahi. Kia mōhiotia ōna pai, ōna kino, ko konā kōmirimiri rawa ai me pēhea.
He aha tō whakaaro?
Tētahi anō huarahi e tautohetohetia ana, ko te kaupare i ngā hihi o te rā i mua atu i te huringa o aua hihi hei radiation i te whenua i raro nei ka huri hei carbon dioxide, te pūtake o te wera haeretanga o te ao.
Hei whakatutuki i tēnei, ko tētahi kaupapa e whakaarotia ana, he whakamā i te ao. Ae, i tika tō pānui, he whakamā i te ao. Ko ngā tuanui mangu, ngā rori mangu, heoi, ko ngā papa mangu katoa e anganui ana ki te rangi, me peita mā, me aha rānei e mā ai.
Mā tēnei ka aha ai? Ko te tauira whakamārama rawa i tēnei, he tīhate mangu. Wera atu te tīhate mangu i te raumati i te tīhate mā. Nā te mea, ko te tae mangu, ka pupuri i ngā hihi o te rā, koia i wera ake ai. Tēnā ko te tae mā ia, ka kaupare kē i ngā hihi rā.
Hmmm.
Tētahi atu huarahi āhua pēnei anō, he puhipuhi puehu whakaataata nei ki te rangi, ki reira kaupare ai i ngā hihi o te rā. Ka kauparea kē ngā hihi i runga noa ake i te whenua, e kore kē e pātata ki raro nei.
Ko te mate, ko taua mate anō e pā ana ki te kaupapa plankton rā – horekau e mōhiotia ana he aha te tukunga iho ki te ao whānui. Ahakoa. Tērā ngā tāngata hautū i ēnei tū mahi te akiaki rā kia whakamātauria…
Kāti. Ka nui mō tēnei pō. He mahi mātenga nē? Ko te tino pātai kē – mehemea koia tēnei ko te āhua o te ao ā ngā tau e heke mai nei, he aha tātou e whānaunau tamariki tonu nei pēnei te tinitini? Ka whānau tamariki tonu koe mēnā koe e mōhio ana, ē, kia rima tekau tau atu, ka mate te ao, me ō mokopuna katoa atu?
Ā tērā wiki kē tēnei kaupapa whakawhānuitia atu ai i runga i tētahi tautohetohe i waenga i a māua ko taku matua mō tēnei take.
A tērā atu rā, ka hikina anō te pene, ko te reo te kaupapa (ngā kupu i kohikohi haeretia ai e au i aku pānuitanga niupepa Māori i tēnei wiki).
Mauri ora,
Q.
