Te Reo Whakapāho

E mea nei taku tuhinga mā Te Taura Whiri hei kohi ki tā rātou He Muka i tērā marama. He tuhinga tēnei e whai muri mai ana i taku uiuitanga i runga i a Marae. I hanga oho ētahi tāngata i te hāngai o aku kōrero. Te mahi a te tangata i kī mai, tautoko ana au i ō kōrero, erangi māu e kōrero. Ha! He pērā te wairua ka tuhi au i ēnei kōrero i raro ake nei.

I te hanga karo kē au i tēnei mahi, ē, he hoatu i aku whakaaro mō aku kōrero i runga i a Marae i tērā atu wiki, i wero rā au i te taumata o te reo i runga i te pouaka whakaata he pāpaku rawa. He aha i karo ai?

I ngā wero pērā, (i mea atu au, te whakatika i te reo Māori i runga i te pouaka whakaata, he rite anō ki te whakaora i te tinana ina pāngia te ringa e te mate – poroa atu, i mua atu i te hounga o te mate ki te katoa atu o te tinana ka mate hoki ko te tinana. Ka mutu, ko te ringa mate e kōrerotia nei, ko te hunga tapepa te reo), ka hanga hakamā te tangata. Ahatia e whakaae mai ana te tangata ki tō kōrero, ina rere te pātai, nā wai ēnei kōrero? Kua tohu katoa mai rātou ki a koe, ‘nāna.’

Kei te pai, ētahi tāngata, he whakahūmarie kē i te kōrero kia kore ai te tangata e whara, kei ētahi (ka mare au i konei), he kōrero hāngai kē. Ko te mea hēmanawa kē, ehara i te mea nāku tēnei kaupapa! Ka hia tau, koia anō tēnei ko te kōrero a te hunga whawhai mō te reo. Erangi mā te taitamariki pea e whakapuaki, kua hē.

Mehemea he whakahē mō runga i te tamariki o te kaikōrero – kei te pai. Mehemea he whakahē i taku wero, kāti whakaaturia mai kei hea e hē ana?

Hore rānei e tika ana kua kore kē he reo Māori i ō tātou kāinga iāianei nā?

Hore rānei e tika ana kua kore kē he karani tuku iho i te reo i te kāinga iāianei nā?

Hore rānei e tika ana kua riro kē ko te pouaka whakaata (reo irirangi rānei) te māngai kōrero Māori i roto i te kāinga i tēnei wā?

Hore rānei e tika ana, te hunga ako i te reo nei (te nuinga o te hunga kōrero i taua reo nei), i waho o te karāhe, kei hea te reo Māori hei whakarongorongo mā rātou? I tua atu i te pouaka whakaata?

Ae, ko te kai-ā-te-kurī pouaka e keko whakahīhī mai nei ki a au i taku rūma noho nei, e mara mā, koia anō tēnei.

Horekau au e mea ana e tika ana kia pērā. Ko tāku kē e mea nei – e pērā ana.

Ka mutu, ko tāna e hōmai ai, tika mai, tapepa mai, he pērā pū anō tāu e whiwhi ai.

Nō reira, hore rānei e tika ana kia tika mutunga te reo Māori e hōmai ana ia?

I a tātou e tatari ana kia pūmau anō te reo ‘O’ te kāinga ‘I’ te kāinga, he aha te whakautu ki ēnei pātai?

Heoi rā anō.

 

MŌ TE MITA – ki taku mōhio (koni atu i te tekau mā rima tau ahau ki tēnei mahi), ina hou he mita ki ngā kaupapa pouaka whakaata, nā te hau kē i pupuhi noa atu ki reira. Āhea whai wāhi ai te iwi e toitū ai te mita? E hia kē tekau mano tāngata e hopu ana i te reo Māori ki te pouaka whakaata. Kia tekau atu ngā tau, e hia rau mano kē, nā te pouaka whakaata rātou i mōhio ai ki te kōrero Māori. Hora ana te mita i raro.

MŌ TE KITEA O TE HUNGA TOITŪ TE REO – te amuamu e pēnei ana, e kore kē e kitea ngā tāngata pērā rawa te pakari o te reo hei whakakīkī i ngā tūranga. Ko te whakautu…ina herea ki tō kirimana (arā, ki tō kakī) mā te pērā rā anō ka whiwhi pūtea ai koe, ka kitea anō e hoa mā! Tētahi, kautehia katoatia ngā tūranga kōrero nui i te reo Māori i runga i te pouaka whakaata. E tae rānei ki te rau? E kore e kitea kotahi rau tāngata hei mau? Ainei pea mēnā e nekehia ake ana ‘kia pakari te reo’ ki runga rawa o te rārangi titiro i ngā tāngata titika mō ēnei mahi, ka kaha kē atu te kitea.

 

Tētahi anō raruraru hei whakakapi – ko te hunga waihanga i ō tātou pikitia, ngā kamupene hanga pikitia nei, me pēhea te reo e tika ai i mua i te kāmera, horekau e arohaina ana i muri i te kāmera. 

 

Nā, koia au i karo ai.

 

Q.