Rotterdam

Kua tae mai!

Heoi, nōnātahi pō kē rā i tae mai ai. Tahi anō au ka wātea ki te tuhituhi.

4 karaka i te atapō te taima i konei. E kore taku tinana e moe, horekau anō i taunga noa ki te wā o konei. He pō i konei, he awatea i konā.

I tētahi kē rā o ngā TUHI KAU, ka kī atu au, tērā au e whakamārama i te āhua o taku mahi i konei. E aru haere ana i te pikitia poto nei, a Taua, nā māua ko Tearepa Kahi i mahi. Nā Tearepa i tuhi, i ringatohu hoki (direct), nāku i hautū. E rua ngā kaupapa pikitia i konei. He hui whakaari kiriata, ka tahi. He mākete rapu moni hei waihanga pikitia ko Cinemart te ingoa, ka rua. Ko tāku i konei, he tautoko i a Taua i uru nei ki te hui whakaari kiriata o Rotterdam. He rapu moni hoki i Cinemart hei mahi i tā māua pikitia roa tuatahi ko Tearepa.

Ko te āhua pikinga o te arawhata ki te pikitia roa (feature film), e pēnei ana: Me mahi pikitia poto i te tuatahi. Ki te paingia tērā, tēnā pea ka whiwhi moni anō koe hei mahi pikitia poto tuarua. Ki te paingia tērā, tēnā pea ka atawhaitia tō pikitia roa tuatahi. Te pūtea katoa mō te waihanga i ēnei pikitia, ka ahu mai i te NZ Film Commission (te nuinga o ngā pikitia). Heoi, mēnā ka hiahia tētahi kamupene tohatoha pikitia, hoko pikitia rānei, mahi pikitia rānei o tāwāhi ki te tautoko i tō pikitia roa ki te moni, hei tāpiri ki wā te NZ Film Commission moni, tahi ka tino pai kē atu. He tohu tērā, he kaihanga pikitia koe e mātakitakina ana e te ao. Ka māmā kē atu te huarahi tono pūtea i te NZ Film Commission, te mea, te mea, te mea (mēnā ka whakaae tētahi kamupene ki te hōmai i te pūtea katoa e oti ai tō pikitia – hei aha te Film Commission!)

Heoi, te nuinga rā o ngā pikitia, ko te NZ Film Commission kē te kaiwhāngai, motuhake. Erangi, kia tae ki te rua, otirā, ki te toru o ō pikitia roa, mēnā ko ngā ū nahenahe o te Film Commission o Niu Tireni tō oranga, ka whakatikingia koe, kātahi ka whakamaroketia te waiū. Koia tērā.

Nō reira, he mea nui te tūtakitaki ki ngā kamupene mahi pēnei i tāwāhi, kei reira kē tō oranga ā tōna wā.

Kāti, te roanga atu o ngā whakamārama mō tēnei tūāhua, he whīwhiwi rawa. Kei hōhā koe. Ka nui pea kia mōhiotia, koia ēnei ko ngā tepe kake haeretanga. Nō reira, te mahi i konei, he aru haere i te pikitia poto, a Taua, ka tahi. Ka rua, ko te mākete nei. Kei konei ngā kamupene e kōrerotia ake rā, he moni wā rātou hei whakamōmona ake i te pūkoro. Ka mutu, pēnā koe i pōwhiritia kia tae mai ki tēnei hui, ka āhei koe te huihui haere ki aua tāngata, me te whakaari (pitch) i tō kaupapa ki a rātou. Ko tāku kaupapa, ko te pikitia roa tuatahi a māua ko Tearepa, ko A Gift to Zion te ingoa.Tēnā pea, ko te pepeha mō tēnei haerenga, ko ‘Whakaaria mai te moni (show me the money)!’

I tae mai ai, nā te NZ Film Commission ngā raruraru i utu, i runga i te urunga atu o te pikitia poto nei, a Taua, ki ētahi hui whakaari kiriata rongonui o te ao. Ko te Rotterdam Film Festival i tēnei wiki. Ā te Wenetei e heke mai nei, ko te Clermont Ferrand Film Festival i Wīwī. Ā tua atu, ko te Berlin Film Festival i Tiamani. Ka tūtaki au ki a Tearepa ki Wīwī.

Ā taihoa, ka TUHI KAU anō mō Rotterdam, arā, mō te āhua o tēnei taone me ōna tāngata.

Hore anō i pau noa te wiki ki konei, mate pai ana au i te mokemoke ki taku whānau. I kōrero au ki a rātou mā runga i te Skype i te ahiahi nei. Tahi anō ratou ka hoki ake i te hui nui a Ngāpuhi i tū ki Kaikohe i ngā rā whakatā i taha atu nei.Te hanga nei, he hui whakamīharo rawa atu. Ai ai ai. Me tīni au i taku mahi kia kāti ai taku ngaro mai.

Q.

Tutū Reo

Nō tērā atu rā, ka tae mai he ī-mēra e mea mai ana, kua puta te putanga hou nei o He Muka, i tuhi rā au i tētahi kōrero mōna i tērā tau (tirohia te tuhinga ‘Reta ki a Hana Koko’).

Ngā kōrero katoa i roto, he rawe, he tohunga. Ka pānuitia hoki e au tāku, ka kite au kua whakarerekēhia tētahi o aku whakatakotoranga kōrero.

Horekau he aha ki a au, kāhore au e āritarita ana i ērā tū mea. Ka mutu, e kore e kore, he take anō te take (he whakatakoto pea i te reo kia mārama ai ki te katoa, te mea, te mea, te mea). Heoi, ka whakaaro au, me tango tēnei tūāhua hei akoranga mā te hunga e ngākaunui ana ki te reo o Ngāpuhi.

Ko te kōrero i tāia e Te Taura Whiri, koia tēnei – ‘ko te hunga kāhore nā te pouaka whakaata te mōhio ki te reo.’

Ehara nāku tērā whakatakotoranga, e kore hoki au e kōrero pērā. Ko tāku kē i tuhi ai:

Ko te hunga kāhore i rā te tiwi mai te mōhio ki te reo.

I kōrero pēnei mārika aku tūpuna. Ānei anō ētahi tauira i rongo ai au ki aku karani.

I mā hea mai koe?
Mā runga pakituri (mā raro).

I rā hea mai koe?
I rā kō kē mai rā.

Rā roto atu i te wairua ka mōhio koe ki te hē, ki te tika.

Kāhore i nā konā mai tana whakaaro ki tēnā mahi.

Mēnā i nā konā kē mai tana kaupapa, kua kore e raruraru.

I nā reira mai ahau i tae mai ai.

Ehara au i te tohunga wetewete reo, erangi te hanga nei, e whanaunga ana te ‘nā’ nei, me te ‘rā’ nei ki te ‘mā’.

Tērā kē pea te tauira rongonui, te hīmene rā, a Whakaaria Mai.

…rā roto i te pō.

Kāhore pea ngā iwi o ēnei rā e kōrero pēnei ana. Te aroha anō.

I aku whakaaro e anga nei ki te reo o aku karani, tinitini ana ā rātou kōrero e hoki mai ana ki a au kāhore e rangona ana e au i ēnei rā. I a au i Kaikohe i tērā wiki, e iana ana māua ko tētahi o ngā kaumātua o te kāinga, ka rongo au i a ia e mea ana, ‘rei nā.’ He tino kōrero tēnei nā aku Karani, pēnei:

(Kei roto māua ko taku Karani i te waka, ka pahure tētahi o ngā mokopuna i te waka i waho).
Nan, titiro. Ko Mea. I kite koe i a ia?
Te korokē i pahure rei nā?

Tētahi anō – wāhi tare. Ko tā Ngāpuhi kupu tēnei mō te iti. Pēnei:
Wāhi tare kuri (he kuri tino iti).

Tērā atu, tērā noa atu. He kōrero hokia.

Ko te moe pū au iāianei nā, take, e haere ana RĀ runga tereina āpōpō ki Rotterdam.

Q.

AmsterDAMN!

Amsterdam, AmsterDAMN! rānei?

Te mea tuatahi, he tono murunga hara, mehemea e hē katoa ana te takoto o aku tuhituhinga.

E kore e taea te pēhea, kei tāwāhi au heoi ano aku rorohiko kei a au, ko taku Mac. Ae rā. Ko te kāinga ipurangi e tuari ana i a TUHIKAU ki te ao, kāhore e tika tana whakatakoto reta (format?) i runga i te Mac. Mā te PC rā anō.

Kia ahatia.

Kei Amsterdam au. Pai kē pea pēnā i whāki au i tērā atu tuhinga e haere mai ana au ki konei, erangi, horekau anō au i tino tuhituhi noa mō aku mahi, koia pea i kore ai e whaakaro ake.

I haere mai ai ki tēnei taha o te ao, nā tētahi pikitia poto i mahi ai māua ko Tearepa Kahi i tērā tau, ko Taua te ingoa. Ko te rua tēnei o ā māua pikitia poto. Heoi, ā tētahi atu TUHI KAU ka āta whakamāramatia te roanga atu o aku mahi i konei. Mō te āhua kē o Amsterdam tēnei tuhinga.

Tuatahi, te rahi hoki o tēnei taone! Taku pātainga atu, ka mea mai te whakautu, kei te takiwā o te 750,000 tāngata kei konei e noho ana.

Tāpiri atu, ko te ātaahua o te whenua. Rite ana ki a Niu Tireni te ātaahua, he matomato, ehara i te koraha. Ngā putiputi, ngā rākau, ērā tū mea, Niu Tireni pai te āhua ki te titiro hohoro atu.

Otirā, i te rerenga mai, ka kite iho au, he nui te moana i ētahi wāhi e wāwāhi ana i te whenua, nō reira he tini ngā piriti hei whakawhitiwhiti haere ki tēnā motu, ki tēnā whaitua. Tae rawa atu te wai ki te taone, he tini ngā manga wai kei reira e rere ana i te taha o te rori. Ka kōtītiti koe i reira, he whakawhiti piriti tonu te mahi.

He hanga ikeike te nuinga o ngā whare i te kōpū nei o Amsterdam. Me pērā pea e ō katoa ai ngā tāngata. Me te piripiri hoki o te tūtū o aua whare.

Ahatia, me kōrero pono au, ahakoa te ikeike, ahakoa te piripiri, ka takoto kapa pēnei mai, me te mā, me te tawhito, me te wairua o te hitōria o Ūropi kei runga i aua whare e tau ana, āpiti atu hoki ko ngā manga awa kei te taone…taea kē te ātaahua!

I tua atu anō, ko ngā paihikara nei. Tini kē ngā paihikara haere ana i te rori, tēnā i ngā motokā. Ngā pakeke pōhauhau katoa nei, haere paihikara kē ana. He āhuareka te mātakitaki atu, he hanga whakarorirori hoki, anō nei kua hou koe ki te ao o Charlie and the Chocolate Factory. Ka mutu, te hanga o ngā paihikara, katoa, ko ngā paihikara tawhito rā (mahara ana koe ki te kuia kōwhetewhete i te timatanga o te pikitia Wizard of Oz me tana paihikara mangu? Pērā.) Kātahi ka tino rerekē atu te āhua.

Tae pai koe kia whakaaro, mēnā ka taea tēnei tūāhua i te kāinga, huri noa rānei i te ao hei whakakore i ngā paru o te penehīni. Ka haerehaere koe i ngā rori i konei, hore rawa he haunga penehīni. He tikanga pai mārika tēnei. Tētahi painga hoki, e kitea ana te kanohi o te tangata, nā te mea horekau ia i roto i te waka. Hei tāku, he āwhina tēnei i te wairua whakahoahoa o tētahi wāhi. He aha anō ōna painga? He kore haunga penehīni, he kore utu penehīni, he whakahoahoa. Ka pātai anō te pātai, ka taea i te kāinga? Ka taea anō. Mā te tangata e hiahia ka taea ai.

Hurō pai au ināianei nei i te pānuitanga ai i te pukapuka whakatau a te Hōtera kei taku rūma. E rua whārangi kei konā nā te pirihimana. E kōrero pēnei ana, ‘Mātou, ngā pirihimana i konei, e mōhio ana mātou he aha koutou i haere mai ai ki tēnei taone, nō reira, e whai ake nei ētahi tohutohu tiaki i a koe i roto i aua mahi.’

Ko ngā kōrero i muri iho, he kōrero ki ngā mahi hoko onioni nei, me te moki taru kino. He mahi katoa ēnei e whakaaetia ana i konei (ki ōna wahi tika kua āta whakaritea). Hārakēhi, ē, ko ngā pirihimana e tohutohu ana i a koe me pēhea te moki tarutaru me te hoko onioni.

Kāti. Kotahi pō ki konei, ka nuke ai au ko Rotterdam (kei Hōrano anō). Kotahi wiki ki Rotterdam, ko Clermont Ferrand i Wiiwii. Kotahi wiki ki reira ka haere anō ko Berlin. Kātahi anō ka hoki ki te kāinga. E toru wiki rawa me te hāwhe ōku e ngaro ai. Kua pā mai te mokemoke ki a au ki aku tamariki. Ainei au tuhi ī-mēra ai ki a rātou, mā tō rātou māmā e pānui ki a rātou.

(I ngā rā tata ake nei, ka timata taku pēpi, kōtiro nei, a Mikara, ki te hīkoi. Tekau mā whitu hīkoinga o te waewae, tana hīkoi roa rawa i mua atu i taku rerenga mai ki tāwāhi. Hoki rawa atu au ā tōna wā, e omaoma kē ana ia i wāna).

A taihoa, ko te TUHI KAU mō Rotterdam. Ka timata te Rotterdam Film Festival kua hou rā tā māua pikitia, a Taua, apōpō.

Tāria te roanga atu.

Nā Q.

Te Tau Hou

Kāti, te tau hou (Pākehā nē?)

I tērā o aku tuhinga, i mea au, ko ā tēnei tuhinga ahau whakapuaki whakaaro ai mō te kōrero nei ā Ngāti Porou – ‘Ka mau te wehi.’ Heoi, taku kōrero he kōrero whānui kē mō ēnei tūmomo kōrero (e kiia nei e tohunga mā he ‘kīwaha’), me te uaua ka mārama te akonga o te reo Māori ki tōna whakatakotoranga. Hei tāku hoki, ainei pea, ehara kē nā Ngāti Porou motuhake tēnei kōrero (e kite ana au i aku hoa Ngāti Porou e whakakuku ana i ō rātou ringaringa hei kuru i a au).

Heoi, taihoa tērā.

Ka tuhituhi nei au, me wāhi huri aku whakaaro ki te whakatatae tōrangapū e toro haere rā tōna ahi i te nuku o te whenua o Amerika i tēnei wā. I ngā tini marama kua pahure, ko Hillary Clinton kei mua. Iāianei nā, ko te korokē mangu kē nei, a Barack Obama. Ka mau te wehi.

Ka mahara au ki te poropiti ā taku Karani Mikara i a ia e ora ana. Hore au i mārama ki te tikanga i te kōrerotanga mai ai, heoi, e mārama haere nei i tēnei rā.

Ānei ko tana kōrero. Hei ko tāna, ‘boy, ā tōna wā, ka riro anō ko te mangumangu te rangatira o te ao nei.’ Ka totohe atu au, ‘erangi Nan, me pēhea, kei te Pākehā kē te moni?’

Hei ko tāna anō, ‘Kei te Pākehā te moni, erangi maha kē noa atu te mangumangu i te Pākehā.’ Ka whakaaro au ki a Awherika ki te Tonga, ki hea ake, ki hea ake, tae atu ki a Amerika. Nan, te hanga nei, tika mārika tō kōrero. Ko te tūmanako, ka uru hoki te Māori ki ēnei pikinga.

Ki te tohua he mangumangu hei rangatira mō Amerika – e mara, he ao hou mārika kei muri tonu atu.

KA MAU TE WEHI

Kāti, ‘ka mau te wehi.’

Heoi, i mua atu i tō karangatanga kia tāronatia au mō te whakahīhī ki te kōrero mō ngā kīwaha pēnei ā ētahi atu iwi – he take te take. He tini ngā tauira ako i te reo kua amuamu mai ki a au mō te pakeke rawa o tēnei mea te kīwaha ka taea e rātou tōna whakatakoto te wetewete i runga i ngā tikanga kōrero i te reo e ako ana rātou. 

He aroha ki a rātou ka tāpaetia atu tēnei whakaaro. (Me whakapatipati koutou nā taku mōhio, kōrero kau anō mō te reo o tētahi atu iwi, ka hanga āritarita noa iho te tangata).

Ko taku whakaaro e pēnei ana - me whakaroa atu te kīwaha. Me aha? Māku e āta whakamārama.

Ki taku whakaaro (pōrangi nei pea), te nuinga o ngā kīwaha, he kōrero kua whakapotongia. Pēnei i te ‘ka mau te wehi’ nei.

He maha aku kitenga i tēnei kōrero i roto i ngā tuhinga reo Māori o te rautau waru rau. Otirā, hore e mutu ana ki te kupu ‘wehi’, he roa kē atu. Ānei he tauira – ‘ka mau te wehi o taua tipua nāna i kōhuru e rua rau tāngata.‘ E kī ana tēnei kōrero, ko te wehi o taua tipua ka mau tonu, arā, e kore e makere wawe.

Katoakatoa aku kitenga i te ‘ka mau te wehi’ i aua niupepa, me pērā kē. Ko te ‘ka mau te wehi’ tētahi hawhe noa iho o te kōrero. Ka mutu, i aua wā, e mau tonu ana te tikanga tūturu o te kupu wehi nei, arā he kupu whakaatu i te whakamataku, whakamiharo hoki o tētahi mea (inā hoki te tauira ‘tipua’ i runga nei). I runga i tēnei aronga o tēnei kōrero, arā, te mau tonu o te wehi o tētahi mea, nā ngā iwi katoa tēnei tū kōrero, ehara i te mea nā Ngāti Porou anake.

Heoi, te hanga nei, ka whakapotongia ake e Ngāti Porou i roto i te wā. Kātahi ka waiho haere hei kōrero noa iho, kīwaha nei, māna mō ngā āhua mahi katoa.

Ina haere koe ki te pāpara kāuta hore he moni, ka riro mā ō hoa kē koe e haute, ka kī mai ō hoa Ngāti, ‘ka mau te wehi.’

Ka tika hoki.

Hei tāku, he maha ngā kīwaha ka timata pērā mai. Ka whakapotongia kia kore ai te ārero e ngenge, ka tīningia rānei te tikanga i runga i te āhuaranga o te ao i tēnā wā, i tēnā wā. Ka mutu, tae rawa mai ki a tātou, he pitopito kau e toe ana.

Koia anō i uaua ai kia mārama te tauira ki te wetewetetanga o ēnei tū kōrero i runga i ngā tikanga ako reo ō ēnei rā. Ehara i te katoa o te kōrero, he hāwhe kōrero noa iho!

Te tauira i runga nei mō te haute waipiro, mehemea e whakaroaina atu ana ka pēnei kē, ‘Ka mau te wehi o tēnei tangata, ē, ko tātou kē e haute ana i a ia.’

Mēnā e whakatakoto pēnei kēngia ana, tērā pea ka mārama te akonga, nā te mea e tika ana tēnei whakatakotoranga ki ngā tikanga kōrero e ako ana ia.

Pai atu pea te pēnei nē? Tēnā i te whakaaro o ētahi me hopu noa atu te kīwaha, kaua e whakaaro he aha i takoto pēnei ai, i takoto pērā ai.

He tauira anō?

Pēhea tā Tūhoe ‘e hē’ nei?

Ki taku reo o Ngāpuhi, ehara tērā i te kōrero. Engari, mā wai e whakahē, inā hoki he kōrero tūturu nā Tūhoe.

Anō, ka raru te akonga. Engari mō runga i taku whakaaroaro iho ki te tikanga me te takoto o tēnei kōrero, e kore e kore he whakapototanga nō te kōrero ‘e hē ana.’

Ahakoa pēnā e hē ana taku whakaaro, tēnā pea me ako pēnei tonu ēnei tū kōrero ki te akonga kia tino mārama ai te akonga ki tāna e kōrero ai. He pono mārika hoki te amuamu mai ki a au ā te mahi a te tauira, ‘ki te kore au e mārama, ka noho tauhou tonu tētahi wāhanga nui o te reo ki a au.’

Kāti. Ka mau te wehi, nē, o Q ki te kauhau mō ngā kīwaha ā ētahi atu iwi.

E hē (ana)?

Q.