He Mate Mārika

Tēnā anō tāua, tātou, i ō tātou tini mate huri noa.

Heoi, kua mawete ngā pīkauranga (ngā mahi) ō tēnei rā, me ō ngā rā kua taha ake nei. Koia au i raruraru ai, e roa nei ka TUHI KAU anō. Kia ahatia, kei te toutoua anō te pene ki te mangumangu…

Ko taku oati i tērā o ngā tuhinga, hei tēnei tuhinga au huri ai ki te wera haeretanga o te ao, ā tātou paru e tūkino nei i te taiao i puta ai te kōrero ‘he mate mārika tēnei mō tātou ki te kore e whakatikaina.’

Ngā mano tini kōrero i puta i te tekau tau kua pahure mo taua ‘mate mārika nei’, e kore e taea te tatau. I whakateka, whakahāwea hoki, wētahi i te timatanga. Ko te nuinga o te hunga i pērā, te hanga nei, e mahi ana mā ngā kamupene hinu nei, aha ake nei rānei, nā rātou kē i tino kino rawa ai te paru o te ao! Koia anō i whakahē ai. Heoi, nāwai, ka huri mai anōki wērā, kia taka rawa mai ki tēnei rā, kei te tū kotahi ngā tohunga, huri noa i te ao - he pono, kei te wera haere te ao.

Ko te tangata tohunga rawa o NASA i Amerika, mōhio ki ēnei āhuaranga, i mokonahatia e NASA i tērā tau kia kore ai ia e whakapuaki i ōna whakaaro ki te iwi whānui. Hanga pēnei ana ana whakaaro, ki te haere pēnei tonu te whakaparuparungia o te ao, ā tētahi wā i roto i te toru tekau tau e heke mai nei, ka kake te wai o te moana, e hia kē pūtu te kakenga. Arā, hei tāna, e hia tekau miriona tāngata o te ao, ka ngaro ō rātou whenua ki raro i te wai. Kāti, ka haere rātou ki hea? Tēnei tātou ka amuamu nei i tēnei rā mo ngā manene e hia tekau mano noa ake nei e rere mai ana ki konei i ia tau rapu kāinga ai mō rātou. Aue rā e hoa mā.

Heoi, i runga i taku ketuketunga i wētahi huarahi e whāwhāngia ana hei whakatika i te wera o te ao, ka puea ake ko ēnei…

Mōhio katoa ana tātou, ko te huarahi horo te whakaora ake i te ao, he whakakore i te penehīni o ō tātou waka. Me te uaua ka taea (ahakoa kua oti kē ētahi waka te hanga he hau te kai, he hihi rā rānei, he wai Māori rānei). I uaua ai, nā te nui o te moni e puta ana i te hoko penehīni, ka utu ngā kamupene penehīni i ngā kamupene mahi waka kia kore ai e mahia he waka ehara i te penehīni te kai, ka utu hoki i ngā kaitōrangapū kia kore ai rātou e tautoko i ngā pire whakakore i te penehīni, te mea, te mea, te mea. Nō reira, kua huri te hunga whāwhā i wēnei tū mahi ki te rapu huarahi kē atu hei whakaoranga.

Ko tētahi, ko te whakatuputupu plankton ki te moana kia tinitini. Kua kitea hoki, tēnei mea te plankton, e kai carbon dioxide ana. Kua whakamātautauria kētia ki tētahi moutere, nui rawa te carbon dioxide i reira. Ko te tukunga iho – mea rawa atu, kua kore he carbon dioxide i te takiwā o taua moutere! Ka mau te wehi!

Heoi, ko te āwangawanga kei tēnei huarahi, horekau e mōhiotia ana, ina mahia whānuitia tēnei kaupapa, ka raru rānei te takoto o te moana, hui tahi atu hoki ki te ao. Ko taua tīni kai (food chain) i ako rā tāua i te kura. Kei te noho tauriterite te āhua o te moana. Ki te wāhi tītaha nei…tēnā pea, ka tītaha katoa atu. Koia e haere tūpato nei. Heoi, ko te hunga tautoko, e mea ana, ehara i te mea me whakamahi tonu atu ki te ao katoa, me whakamahi itiiti kē i te tuatahi. Kia mōhiotia ōna pai, ōna kino, ko konā kōmirimiri rawa ai me pēhea.

He aha tō whakaaro?

Tētahi anō huarahi e tautohetohetia ana, ko te kaupare i ngā hihi o te rā i mua atu i te huringa o aua hihi hei radiation i te whenua i raro nei ka huri hei carbon dioxide, te pūtake o te wera haeretanga o te ao.

Hei whakatutuki i tēnei, ko tētahi kaupapa e whakaarotia ana, he whakamā i te ao. Ae, i tika tō pānui, he whakamā i te ao. Ko ngā tuanui mangu, ngā rori mangu, heoi, ko ngā papa mangu katoa e anganui ana ki te rangi, me peita mā, me aha rānei e mā ai.

Mā tēnei ka aha ai? Ko te tauira whakamārama rawa i tēnei, he tīhate mangu. Wera atu te tīhate mangu i te raumati i te tīhate mā. Nā te mea, ko te tae mangu, ka pupuri i ngā hihi o te rā, koia i wera ake ai. Tēnā ko te tae mā ia, ka kaupare kē i ngā hihi rā.

Hmmm.

Tētahi atu huarahi āhua pēnei anō, he puhipuhi puehu whakaataata nei ki te rangi, ki reira kaupare ai i ngā hihi o te rā. Ka kauparea kē ngā hihi i runga noa ake i te whenua, e kore kē e pātata ki raro nei. 

Ko te mate, ko taua mate anō e pā ana ki te kaupapa plankton rā – horekau e mōhiotia ana he aha te tukunga iho ki te ao whānui. Ahakoa. Tērā ngā tāngata hautū i ēnei tū mahi te akiaki rā kia whakamātauria…

Kāti. Ka nui mō tēnei pō. He mahi mātenga nē? Ko te tino pātai kē – mehemea koia tēnei ko te āhua o te ao ā ngā tau e heke mai nei, he aha tātou e whānaunau tamariki tonu nei pēnei te tinitini? Ka whānau tamariki tonu koe mēnā koe e mōhio ana, ē, kia rima tekau tau atu, ka mate te ao, me ō mokopuna katoa atu?

Ā tērā wiki kē tēnei kaupapa whakawhānuitia atu ai i runga i tētahi tautohetohe i waenga i a māua ko taku matua mō tēnei take.

A tērā atu rā, ka hikina anō te pene, ko te reo te kaupapa (ngā kupu i kohikohi haeretia ai e au i aku pānuitanga niupepa Māori i tēnei wiki).

Mauri ora,

Q.

Ka Whakapono Koe?

Ko te whakaūpokotanga kei runga ake nei, he māunu hopu i a koe. A taihoa ka whakautua te pātai. Heoi, i te tuatahi…

Nō te Turei rā, ka whakahāngia te manawa ora ki roto ki a Tuhi Kau. Kāhore i pānuitia whānui te kaupapa, otirā, ko te Rātapu tēnei, ka mutu, kua neke atu i te rua rau toronga mai. Ehara mai!

Erangi, ki taku whakaaro iho nei, he roa rawa pea tērā o ngā tuhinga, nō reira, haere ake nei, ka wehewehea kē ngā kaupapa (e toru pea kaupapa ka taea e au te tuhituhi i ia wiki), kia kore ai koe e raoa. I ia rua rā, inā kaha tonu au, ka tāpiritia mai he kaupapa anō.

Kāti, ko te pātai e iri iho nei.

I te Hārarei (Rāhoroi) i mahue ake nei, he hākari tāku mō te mutunga o tētahi whakaaturanga pouaka whakaata e mahia ana i tēnei toru marama ki muri nei. Kōrerorero ana mātou ko ētahi hoa, ka puta he kōrero mō ngā mahi…me pēhea rānei he ingoa mō ēnei mahi…heoi, ngā mahi merekara ā ō tātou tūpuna. Ko tētahi, e kōrero mai ana mō tētahi whakaahua i kite ai ia, ko te tangata nōna te whakaahua nei, e werewere ana i te takiwā!

Heoi, mā rātou anō wā rātou e kōrero.

Ānei tāku. Taku Karani Mikara, nāna tēnei kōrero ki a au. Ko tōna tupuna matua, haere ana i tētahi rā mā runga i tana paki (hōiho me te kāta – ngā waka o wērā wā), ka oho tana hōiho, ka oma. Heoi, ka takahia e te koroheke nei te perēki o tana paki, ka whati te perēki. Pēhea rānei, ka taka ia ki raro, ka wīrangia tana waewae. I muringa iho, kore e ora tika tana waewae, mea rawa atu, kua kore e kaha ki te hīkoi. Ka huingia te take nei, ka whakatauria, me mau ia ki Rātana, i Wanganui noa atu rā anō.

Heoi, ka haere rātou mā runga tereina, tae noa ki te tūnga tereina i ērā takiwā, ka heke. Me hikihiki haere kē te kaumatua nei i tēnei wā i te kaha mate o tana wae, tatū noa ki mua tonu i te whare o Rātana i reira a Rātana e noho ana.
Kei te taenga pērā atu, ka karanga mai te reo o Rātana, kei roto anō ia i tana whare e noho ana, ka karanga mai nei.
‘E Ngāpuhi, mēnā koe e whakapono ana ki a au, tukuna ō tokotoko ki raro, ka hou mai ai kōrua ko tō wahine kanikani ai.
Ki te kore koe e whakapono, a kāti, e huri, e hoki ki Ngāpuhi.’

I konā, hei tā taku Karani, ka tukuna ana tokotoko ki raro (manawpā katoa ana tana hoa wahine), ka hou ki roto, rāua tahi, ka kanikani haere. Ora tonu atu tana waewae. Mai i taua wā, mate noa te koroheke nei, piripono tonu ia ki a Rātana (taku mōhio, nāna ngā haeana o te tuanui o te Temepara i whakaraparapa).

Kāti. He pono, he aha rānei? Māku e mea atu ki a koe, ehara au i te tangata tino whakapono ki ēnei momo mahi. Erangi, mā taku Karani e kōrero mai (i te wā e ora tonu ana ia), e kore koe e maia ki te whakateka, kore rawa.

Heoi, kei a au nei, e whakapono ana au ki tēnei kōrero a taku Karani. Ehara i te mea nā te aha, nā taku Karani anō i kōrero mai, koia au i whakapono ai. He ao anō tērā nē?

He mea tūturu rānei ēnei merekara i te wā i a rātou mā?
Kei te whakapono koe?
Mēnā he kōrero pēnei hoki ā koutou, tukuna mai hei kai mā te hinengaro.

Heoi, ā tērā atu rā, he kaupapa anō – ko te wera haeretanga o te ao.

Ngā mihi,
Q.